Nu de dagen weer korter worden, klinkt veelvuldig de oproep om regelmatig naar buiten te gaan. Immers, met een kwartiertje (zon)licht per dag zou je een vitamine D-tekort kunnen vermijden. Bovendien wordt beweerd dat een gebrek aan (zon)licht tot een winterdepressie kan leiden. Maar klopt dat eigenlijk wel?

Vitamine D

Vitamines maken we niet zelf; we krijgen ze via onze voeding (of eventueel via supplementen) binnen. Voor vitamine D ligt dat anders. Het zit weliswaar in vette vis, maar het wordt onder invloed van zonlicht óók door ons eigen lichaam aangemaakt. In dat opzicht lijkt het meer op een hormoon.

“Om vitamine D te maken zijn verschillende stappen nodig”, vertelt Paul Lips, professor endocrinologie van het VU Medisch Centrum in Amsterdam. “De ultraviolette straling in het zonlicht zorgt ervoor dat in de huid vitamine D3 wordt geproduceerd. Via de lever en de nieren wordt die vervolgens omgezet een hormoon, calcitriol genaamd. Dat is de actieve vorm van vitamine D, die onder andere zorgt voor voldoende calciumopname in het bloed en dus voor sterke botten.”

Veel mensen denken dat de vitamine D-productie door de zon het hele jaar doorgaat. Een groot misverstand, aldus Lips. “In onze huid kan alléén vitamine D worden aangemaakt als de zonkracht – de maat die aangeeft hoeveel UV-straling de aarde bereikt – tenminste 3 is. In Nederland  is dat van eind maart tot begin oktober het geval. In de winter elke dag een kwartier met je hoofd in de zon gaan zitten om zo een tekort aan vitamine D goed te maken heeft dus geen enkele zin.”

Naarmate je dichter bij de evenaar komt, wordt de zonkracht sterker. In Spanje bijvoorbeeld is de periode dat de zonkracht minimaal 3 is een stuk langer dan bij ons, namelijk van februari tot november. Maar als Nederlandse overwinteraar kun je, ondanks de overvloedige hoeveelheid zon, ook daar wel degelijk een vitamine D-tekort krijgen.

Gelukkig is het lichaam in staat om gedurende het late voorjaar en de zomer ‘overtollig zonlicht’ op te slaan in de lever en het lichaamsvet. In de herfst- en wintermaanden wordt dat dan langzaam weer afgegeven, en in de nieren omgezet in actieve vitamine D. Mensen die in de lente en de zomer voldoende buitenkomen, hoeven in principe dus geen extra vitamine D hoeven te slikken. Oók niet in de winter.

Voor risicogroepen, zoals ouderen, mensen met een donkere huid en gesluierde vrouwen, ligt dat anders. Zo’n 70% van de 65-plussers in Nederland heeft een tekort aan vitamine D. Dat heeft verschillende oorzaken. Lips: “Verreweg de belangrijkste reden is dat ouderen het hele jaar door minder buiten komen. Doen ze dat wel, dan vinden ze het vaak niet prettig om in de volle zon te zitten, of smeren ze zich dik in. Een hoge factor zonnebrandcrème kan de vitamine D productie met zo’n 98% verminderen. Dan ontstaat er al snel een tekort. Dat wordt erger als de nieren niet meer optimaal  functioneren.”

Zo’n tekort bouwt zich overigens langzaam op, dus het kan een tijd duren voordat er daadwerkelijk klachten ontstaan, aldus Lips. “Het eerste wat je merkt is een gevoel van spierzwakte, vooral in de bovenarmen en bovenbenen. Daarna kun je botpijn krijgen.”

Vitamine D helpt de darmen om voldoende calcium uit voedsel te halen, een onmisbaar element bij de opbouw en het onderhoud van onze botten. In het ergste geval leidt een tekort aan vitamine D tot te weinig bot, ofwel osteoporose, met grote kans op botbreuken. Bij een andere aandoening, osteomalacie of Engelse ziekte, komen ook vergroeiingen van botten voor, vooral als het tekort op jonge leeftijd is ontstaan.

Maar vitamine D doet méér dan alleen onze botten sterk houden. Zo stimuleert het de productie van bepaalde cellen in ons afweersysteem, T-cellen genaamd. Lips: “Is er te weinig vitamine D3 in het lichaam aanwezig, dan kunnen de T-cellen hun werk niet goed meer doen. Mogelijk word je daardoor vatbaarder voor infecties.” Verder speelt een tekort aan vitamine D waarschijnlijk ook rol bij het ontstaan van diabetes type 1 en multiple sclerose (MS). Alle reden dus om uw vitamine D gehalte op peil te houden. Niet alleen in de winter, maar het hele jaar door.

[Kader]

Hoeveel vitamine D nodig?

De hoeveelheid vitamine D die u dagelijks moet binnenkrijgen hangt af van hoe vaak en hoe lang in u het late voorjaar en de zomer met een onbeschermde huid buiten bent, maar ook van uw huidskleur, gewicht, leeftijd, gezondheid en voedingsgewoontes. De Gezondheidsraad adviseert onder andere de volgende groepen extra vitamine D in te nemen in de vorm van een supplement:

• vrouwen boven de 50 en mannen boven 70 die voldoende buiten komen: dagelijks 400 IE (internationale eenheden, staat gelijk aan 10 microgram);
• vrouwen boven de 50 en mannen boven de 70 die onvoldoende buiten komen,  een donkere huid hebben of gesluierd zijn en mensen met botontkalking (osteoporose): dagelijks 800 IE (20 microgram).

Twijfelt u of u voldoende vitamine D binnenkrijgt? Laat het gehalte in uw bloed dan testen door uw huisarts. Hij kan u vervolgens adviseren of aanvulling in de vorm van een supplement nodig is. Zolang er geen sprake is van een tekort, heeft het ook geen zin om supplementen te nemen. Daarmee bouwt u geen extra reserve op.

[Kader]

Meer weten?

• Vitamine Informatie Bureau: www.vitamine-info.nl/vitamine_d
• Het Voedingscentrum: www.voedingscentrum.nl/nl/voedingscentrum/nieuws/nieuw-vitamine-d-advies.aspx

Winterdepressie

Voelt u zich zodra in september de eerste blaadjes verkleuren moe en somber? Heeft u dan enorme trek, en wilt u eigenlijk de hele dag slapen? Grote kans dat u last heeft van een winterdepressie.

Zo’n 480.000 Nederlanders lijden aan seasonal affective disorder (SAD), zoals de aandoening ook wel wordt genoemd. Nog eens 1,3 miljoen mensen hebben een winterdip, met vergelijkbare, maar mildere klachten.

“We spreken van een winterdepressie als iemand minimaal twee winters achter elkaar klachten heeft. Die kunnen soms heel heftig zijn, tot en met zelfmoordneigingen aan toe.”

Aan het woord is Ybe Meesters, klinisch psycholoog en hoofd van de polikliniek winterdepressie van het Universitair Medisch Centrum Groningen. Daar behandelt hij jaarlijks zo’n 300 patiënten, in leeftijd variërend van 7 tot 85 jaar.

De symptomen van een winterdepressie en een ‘normale’ depressie lijken volgens Meesters erg op elkaar: vermoeidheid, somberheid, moeite met concentreren en de neiging om je terug te trekken. Maar er zijn ook duidelijke verschillen.

“Meest kenmerkend van een winterdepressie is natuurlijk dat patiënten in de zomer helemaal geen klachten ervaren. Verder lijden mensen met een gewone depressie vaak aan slapeloosheid en een gebrek aan eetlust. Bij een winterdepressie is het juist andersom; sommige patiënten slapen wel veertien uur per dag. Bovendien hebben ze een grote behoefte aan eten, vooral koolhydraatrijk en zoet voedsel, waardoor ze ’s winters al gauw vier tot zes kilo aankomen.”

Over de mogelijke oorzaken van een winterdepressie doen allerlei verhalen de ronde. “De oude Grieken hadden het er al over”, vertelt Meesters. “Hippocrates – die van de medische eed – sprak van ‘melancholie’, en schreef zijn patiënten zonnebaden voor. Maar 2500 jaar later weten we nog steeds niet goed hoe het mechanisme achter een winterdepressie werkt.”

Zeker is dat het verminderde aantal uren daglicht in het najaar en de winter een belangrijke rol speelt. Lang werd gedacht dat dat een tekort aan melatonine – het hormoon dat onze biologische klok regelt – kon veroorzaken. Daarvoor zijn echter geen harde bewijzen gevonden.

“Tot nu toe hebben we vooral ontdekt wat de oorzaak niet is”, vertelt Meesters. “Een tekort aan stoffen als melatonine, serotonine of vitamine D kan het ontstaan niet verklaren. Ook kou heeft geen invloed. Als we een slechte zomer met lage temperaturen en veel regen hebben gehad, verwacht men in het najaar vaak meer depressieve klachten. Maar dat hoeft helemaal niet. Ook in een koele Hollandse zomer zijn de dagen lang en word je aan voldoende daglicht blootgesteld.”

Opvallend genoeg hebben vrouwen vaker last van een winterdepressie dan mannen; wel vier keer zoveel zelfs. Waarschijnlijk heeft dat met (schommelingen in) de vrouwelijke hormonen te maken, want na de menopauze neemt het risico erop af, maar ook dat is nog niet zeker.

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kun je een winterdepressie niet voorkomen door ’s winters dagelijks een half uurtje naar buiten te gaan. Extra lang buiten zijn in de lente of zomer biedt ook geen oplossing. “Er is simpelweg geen goede vorm van preventie”, aldus Meesters.

De oorzaak van een winterdepressie mag dan (vooralsnog) onduidelijk zijn, wat je er tegen kunt doen is gelukkig wél bekend: lichttherapie. Het positieve effect daarvan is een jaar of dertig geleden in de Verenigde Staten ontdekt. “Onderzoekers daar ontwikkelden een speciale zonlichtvervangende lamp”, vertelt Meesters. “Dat licht is samengesteld uit alle kleuren van de zon en heeft een sterkte van 10.000 lux. Ter vergelijking: de intensiteit van de verlichting in een kantoor is gemiddeld 500 lux, in een huiskamer 150 lux.”

Bij lichttherapie worden patiënten gedurende een werkweek dagelijks 45 minuten aan een daglichtlamp blootgesteld. Het resultaat is indrukwekkend: 70 à 80% van hen zijn daarna helemaal van hun klachten af. Lukt dat niet, dan is er altijd nog een herhaling, of een behandeling met medicijnen mogelijk.

“Helaas kun je een winterdepressie niet vóór zijn door al in augustus lichttherapie te geven”, aldus Meesters, “maar je kunt een opkomende winterdepressie er wel de kop mee indrukken. Vandaar dat we onze patiënten vanaf begin september wekelijks vragenlijsten toesturen. Zodra de eerste symptomen zich voordoen, nodigen we ze uit voor een lichtkuur. Als je er vroeg bij bent, zijn patiënten vaak met één week therapie de hele winter klachtvrij. Start je later, dan is het soms nodig in de loop van het seizoen de behandeling te herhalen.”

Overigens is lichttherapie een vorm van symptoombestrijding; je neemt de oorzaak er niet mee weg. Een jaar later moet een patiënt dus gewoon weer terugkomen.

Meesters krijgt vaak de vraag of een half uurtje onder de zonnebank niet net zo goed is. “Nee”, luidt zijn stellige antwoord. “Lichttherapie werkt niet via de huid, maar via lichtgevoelige cellen in de ogen. Die moeten tijdens de behandeling dus geopend blijven. Bij een zonnebankkuur mag dat juist niet, omdat je van het ultraviolette licht in die apparatuur blind kunt worden. Niet doen dus!”
Hij vindt het belangrijk te benadrukken dat je er niet heel erg aan toe hoeft te zijn om voor lichttherapie in aanmerking te komen. “Zelfs met matige klachten heeft een behandeling al zin. In totaal zijn er 78 klinieken in Nederland die lichttherapie aanbieden, dus er zit er altijd wel een in de buurt. Laat u wel door uw huisarts doorverwijzen, anders is de kans groot dat uw zorgverzekeraar niets vergoedt.”

Daglichtlampen zijn ook gewoon in de winkel te koop. Kun je daarmee niet net zo goed thuis aan de slag? “Liever niet”, zegt Meesters. “In een kliniek kun je laten vaststellen of het wel echt om een winterdepressie gaat, en of er bijwerkingen optreden. Mensen met een stemmingsstoornis kunnen door lichttherapie bijvoorbeeld manisch worden. Verder maken sommige ziektes, zoals diabetes, de ogen extra gevoelig voor licht, met mogelijk beschadigingen tot gevolg. Hetzelfde geldt voor bepaalde soorten medicijnen, zoals antidepressiva en sommige antibiotica. Kortom: vraag altijd eerst professioneel advies voor je een daglichtlamp aanschaft.”

Meesters drukt mensen op het hart daar vooral niet te lang mee te wachten. “Patiënten blijven vaak jaren met hun klachten tobben, voordat ze hulp zoeken. Onnodig, want een winterdepressie is doorgaans prima te verhelpen.”

[Kader]

Wat kunt u zelf doen om een winterdip tegen te gaan?

• Maak dagelijks een wandeling. Liefst ’s ochtends, want dan is het licht op zijn krachtigst.
• Inspanning bevordert de aanmaak van serotonine, het stofje dat je een blij gevoel geeft. Bewegen dus!
• Geef liever niet toe aan de behoefte om overdag te slapen. Doet u dat toch, dan raakt het slaap-waakritme nog verder ontregeld.
• Beperk de hoeveelheid koolhydraatrijk voedsel (brood, pasta, aardappelen). Van teveel koolhydraten raak je vermoeid, en daar word je weer somber van.
• Breng structuur in u dag aan. Op vaste momenten opstaan, eten en bewegen geven uw biologische klok mogelijk een zetje in de goede richting.
• Zorg voor een goed verlichte woon- en werkkamer.
• Zoek als het even kan in hartje winter een zonniger oord op, bijvoorbeeld in Zuid-Europa.

[Kader]

Meer lezen?

Ybe Meesters, Leven met een winterdepressie (Uitgeverij Bohn Stafleu Van Loghum 2002), ISBN 9789031339129, adviesprijs: € 20.

Nu de dagen korter worden, klinkt veelvuldig de oproep om regelmatig naar buiten te gaan. Zo voorkom je immers een vitamine-D-tekort en zo ook een winterdepressie. Maar klopt dat eigenlijk wel? Professor endocrinologie Paul Lips en klinisch psycholoog Ybe Meesters geven antwoord.

Weten hoeveel vitamine D je eigenlijk nodig hebt? Of wat je zelf kunt doen tegen een milde winterdip? Kijk op deze website onder ANBO Magazine.

Waarom zijn sommige stellen succesvoller dan andere? Passen ze beter bij elkaar? Of weten ze gewoon beter om te gaan met de obstakels die ook zij tegenkomen op hun liefdespad? Voor Mind Magazine vroeg Marte acht deskundigen waarom gelukkige koppels zo gelukkig zijn, en wat je daar in je eigen relatie aan kunt hebben. Met praktische tips!

Nieuwsgierig geworden? Kijk dan op deze website onder Mind Magazine. Of koop het novembernummer van Mind Magazine nu in de winkel! (Verkrijgbaar t/m 29 november.)

Deskundigen onthullen hun tips!

Een complimentje om wie hij is

Coach Caroline Franssen is bedenker van de Relatie APK. “De basis van de beste relatie is elkaar steeds weer te complimenteren”, zegt zij. Om zelfvertrouwen en een gevoel van eigenwaarde te ontwikkelen, heb je aandacht van anderen nodig. Positieve aandacht wel te verstaan. Te horen dat je het goed doet is – na eten en een dak boven je hoofd – de meest fundamentele levensbehoefte van een mens. Door iemand te complimenteren, beloon je hem als het ware voor wie hij is, aldus Franssen. Het geeft een gevoel van controle en positieve energie. Maar pas op: wees wel oprecht. Een onecht compliment maakt dat iemand zich belazerd voelt en heeft daarmee een averechts effect.

Bespaar hem het lekker kletsen

Als een vrouw met iemand praat worden er hormonen in haar hersenen aangemaakt die haar een goed gevoel geven. Niet verwonderlijk dus dat een vrouw gemiddeld 20.000 woorden per dag gebruikt en een man slechts 7.000. Door veel te delen, te laten zien dat ze geïnteresseerd is en dat ze anderen begrijpt maakt een vrouw de beste kans op een goede relatie – evolutionair gezien een voorwaarde voor een lang en gezond leven. Een man daarentegen heeft helemaal geen belang bij eindeloze gesprekken. Sterker nog, veel praten – vooral over gevoelens – maakt hem (naar zijn idee) alleen maar kwetsbaar. In zijn belevingswereld is het kortom veiliger om te zwijgen. Vandaar dat Caroline Franssen vrouwen adviseert het gepraat niet teveel aan hun partner op te dringen. “Bel liever een vriendin als je zin hebt om uitgebreid te kletsen. Wees creatief en verwacht niet dat je partner je alles kan geven wat jij nodig hebt.”

Ruzie maak je met liefde

Af en toe eens heftig botsen is heel gezond. Opgekropte gevoelens kunnen immers leiden tot teleurstelling, verbittering en verwijten. De truc is wel om verstandig ruzie te maken. Hoe dat werkt? Door je partner tijdens het bekvechten te laten merken dat je hem nog steeds lief vindt, aldus relatietherapeuten Philip Snijders en Karin den Dulk. Hun advies: geef behalve harde woorden ook het signaal af dat je elkaar respecteert en vertrouwt. “Bijvoorbeeld door elkaar even aan te raken. Daarmee zeg je: ik ben het niet met je eens, maar ik houd wel van je. Vaak durven partners niets liefdevols te doen tijdens een ruzie, uit angst dat dat betekent dat ze ‘toegeven’. Niet waar. Wat je er vooral mee doet is laten zien dat het tussen jullie wel goed zit. Dat maakt het bereiken van een oplossing alleen maar makkelijker.” Volgens Snijders en Den Dulk draait het erom tijdens ruziemaken het persoonlijke en het inhoudelijke gescheiden te houden. “Over de inhoud verschil je van mening, maar de persoon wijs je niet af.”

Doe ‘t speciaal voor hem

Effectieve communicatie is belangrijk, maar er is méér nodig om een relatie goed te houden, meent counselor Françoise Vaal. Stellen met een succesvolle relatie weten volgens haar hoe ze bij elkaar moeten ‘scoren’. “Zorg ervoor dat je je écht in je partner verdiept. Waar droomt hij of zijn van? Wanneer is hij of zij op z’n vrolijkst? Speel daarop in! Laat blijken dat je hem begrijpt. Je kunt een ander geen beter gevoel geven dan iets te doen, uitsluitend om hem te plezieren. Ook al vind je er zelf eigenlijk niets aan. Of beter gezegd: juist dan. Daarmee zeg je: ik zie je, je bent speciaal. Oprechte interesse geeft iemand het gevoel dat zijn opvatting – en daarmee hijzelf als mens – daadwerkelijk de moeite waard is. Succes gegarandeerd!”

Geef wat aandacht cadeau

Vrouwen kunnen zich over het algemeen trouwens beter in een ander inleven dan mannen. Het vermogen om er ‘voor een ander te zijn’ is letterlijk voorgeprogrammeerd in de vrouwelijke hersenen. Het helpt hen om makkelijk contact te maken en een sterke band met mannen – van oudsher hun beschermer – op te bouwen. Mannen hebben die standaardinstelling niet. In tegenstelling tot wat veel vrouwen denken heeft dat weinig met botheid te maken; zijn hersenen merken subtiele stresssignalen gewoon niet op. Dat leidt nog al eens tot onvrede tussen partners.

Toen een mannelijke cliënt zich realiseerde dat hij niet altijd alert genoeg was om de wensen zijn vrouw op te pikken, besloot hij zogenaamde wensvouchers voor haar te maken, vertelt Françoise Vaal. “‘Ontbijt op bed’ bijvoorbeeld, of ‘een rugmassage’. De vouchers konden naar behoefte worden ingewisseld, en moesten dan binnen een week ten uitvoer worden gebracht. Zo verschoof de nadruk van het gebrek aan initiatief naar het bevredigen van elkaars behoeftes.”

Laat hem zijn zoals hij is

Volgens psychologe Pieternel Dijkstra kan een relatie alleen maar succesvol zijn als je respect hebt voor elkaar. Het woord komt van het Latijnse respectare, wat ‘opnieuw kijken’, betekent. Het gaat er dus om voorbij de eerste indruk te kijken naar de echte persoon daarachter. Iemand oprecht respecteren betekent hem accepteren voor de waardevolle persoon die hij is, hem in zijn waarde laten en hem de ruimte geven om zichzelf te zijn. Kortom: je behandelt hem zoals je zelf ook graag behandeld wilt worden. Pieternels tips voor meer respect in je relatie:

• “Spreek verwachtingen uit. Veel mensen denken dat ze wel weten wat hun partner wil, namelijk hetzelfde als zijzelf. Maar dat blijkt lang niet altijd te kloppen, met teleurstelling en conflicten tot gevolg.”
• “Houd op met zeuren. Wil je bij elkaar blijven, dan kun je zijn tekortkomingen maar beter accepteren, of in ieder geval door de vingers zien.”
• “Probeer er bewust op te letten hoe jullie op elkaar lijken en op welke gebieden je het eens bent. Uit onderzoek blijkt dat naarmate partners meer het idee hebben dat ze het met elkaar eens zijn, ze minder stress ervaren in hun relatie.”

Soms is het beter te zwijgen

Honderd procent eerlijk willen zijn is niet altijd de beste tactiek in een relatie. Zeker niet als je je partner daar onnodig mee kwetst, of onzeker door maakt. Volgens relatietherapeut John Gottman houden de meest succesvolle koppels zich af en toe in. “Partners die niet elke kritische gedachte die in hen opkomt uitspreken, zijn het meest gelukkig”, zegt hij. Zo zei een van zijn cliënten eens tijdens een heftige ruzie tegen haar man dat ze altijd een hekel aan zijn familie had gehad. Het was niet eens waar, maar hij reageerde geschokt. Ook al bood ze later haar excuses aan, hij heeft het haar nooit helemaal vergeven. De moraal van het verhaal: sommige gedachtes kun je maar beter voor jezelf houden.

Benoem vooral de leuke kanten

We leven in een maatschappij waarin we de neiging hebben om negatief gedrag te belonen door er veel aandacht aan te besteden. Dat geldt bijvoorbeeld in het opvoeden van kinderen, maar óók in relaties. Dingen die niet goed gaan en irritaties worden veel eerder uitgesproken dan leuke dingen. Terwijl dat laatste een relatie juist succesvol maakt. Vandaar dat personal coach Maja Jeffkins ervoor pleit om de positieve aspecten van je liefdesverhouding te benadrukken. “Probeer eens een week bij te houden wat je denkt als het om je partner gaat. Ben je vooral gefocust op vervelend gedrag en op wat niet prettig verloopt? Spreek dat dan zo min mogelijk uit. Richt je aandacht in plaats daarvan op alles wat goed gaat en plezierig is. Je relatie – en je leven – zullen er blijer en lichter van worden.”

Aanraken geeft een veilig gevoel

Wat succesvolle stellen gemeen hebben, is veel fysiek contact. Elkaar aanraken is een van de meest elementaire vormen van menselijke communicatie. En dan gaat het niet alleen om seks, maar juist ook om niet-erotische contact. Regelmatig dicht tegen elkaar aan zitten bijvoorbeeld, zomaar een knuffel geven of hand in hand lopen. Bij een liefdevol fysiek contact scheiden je hersenen endorfine af, het ‘feel good’ stofje dat krachtiger is dan heroïne of morfine. Maar een aanraking doet meer; het geeft je een veilig gevoel, omdat je je verbonden voelt met je partner. De boodschappen die door aanraking worden overgebracht zijn bovendien tien keer sterker dan die van enkel woorden.

Koester de verschillen

De Belgische relatietherapeut Alfons Vansteenwegen is van mening dat het accepteren van elkaars verschillen één van de belangrijkste voorwaarden voor een succesvolle relatie. “Veel mensen denken dat verschillen gevaarlijk zijn, dat die je uit elkaar kunnen drijven. Maar een exacte kopie van jezelf bestaat niet. Een relatie daarmee zou trouwens heel snel saai worden. Zie een verschil – of een geschil – liever als gelegenheid om elkaar beter te leren kennen. Ze houden de relatie spannend en nieuw.”

Een andere belangrijke succesfactor vindt Vansteenwegen het bewust tijd maken voor elkaar. Zelf doet hij dat door elke ochtend met zijn vrouw te ontbijten. “Je hoeft niet continu in elkaars buurt te zijn, maar je moet wel momenten creëren om dingen samen te doen en elkaar aandacht te geven. Anders ontstaat er onverschilligheid en desinteresse, en valt het fundament onder de relatie weg.”

Vansteenwegen heeft er moeite mee dat er tegenwoordig nogal wat mensen zijn die een relatie gelijkstellen aan ‘jezelf goed voelen’. Consumentisme, noemt hij dat: vooral kijken wat je er zelf bij kunt winnen. Maar een duurzame relatie is veel meer dan dat. “Het is vooral: iets doen voor de ander zonder er iets voor terug te hoeven krijgen. Iets voor de ander overhebben dus.” Dat houdt de relatie gaande, voor hem en zijn vrouw nu al 37 jaar.

[Kader]

Meer weten?

• www.relatie-apk.com
• www.vaal-counselling.nl
• www.good-spirit.nl
• www.pieterneldijkstra.nl

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van de volgende bronnen:

• Louann Brizendine, De vrouwelijke hersenen – Waarom vrouwen anders zijn dan mannen (Uitgeverij Sirene 2007).
• Pieternel Dijkstra en Dick Barelds, Verhoog je relatie-IQ met behulp van de vijf succesfactoren (Spectrum 2007).
• John Gottman – The seven principles of making marriage work (Orion Publishing 2004).
• Maja Jeffkins, Werken aan liefdevolle relaties – Praktische psychologie voor vrouwen (Uitgeverij Ank-Hermes 2001).

Nico (22) is volledig verlamd en blind. Dat is het gevolg van de ernstige stofwisselingsziekte waar hij sinds zijn 9^e aan lijdt. Al die jaren hebben Paula (51) en haar man Adri (55) hem thuis verzorgd.

“Samen een flink potje huilen. Dat is het eerste wat Adri en ik deden nadat we de diagnose hadden gehoord. De naam van Nico’s ziekte, metachromatische leukodystrofie of MLD, zei me toen nog niets. Maar de neuroloog had duidelijk laten blijken dat het niet goed zat. Behandeling was onmogelijk. De kans dat hij de twintig zou halen was klein, dacht hij. Eenmaal thuis vond ik op internet heftige foto’s van zwaar gehandicapte kinderen met MLD. Zo zag de toekomst van onze zoon er dus uit. Het was het begin van een rouwproces dat nog steeds voortduurt.

Tot zijn negende was er niets aan de hand met Nico. Hij was een vrolijk, gezond kind, net als zijn oudere broer en zus. Maar toen kreeg hij problemen op school. Sommen die hij een jaar eerder had gemaakt, snapte hij opeens niet meer. Lichamelijk ontwikkelde hij zich ook niet goed. Hij was snel moe en begon steeds vaker te struikelen. Toen hij, ondanks zijn twee zwemdiploma’s, tijdens het schoolzwemmen zijn hoofd amper meer boven water kon houden, ben ik naar de huisarts gestapt. Eerder was dat niet in me opgekomen, omdat de klachten zich zo geleidelijk hadden ontwikkeld. Bovendien: het ene kind is nu eenmaal wat langzamer dan het andere.

De huisarts stuurde ons direct naar de neuroloog. Tegen de tijd dat we daar zaten, wist ik zeker dat er iets ernstig mis was in Nico’s hoofd. Twee weken later kregen we het oordeel te horen: Nico leed aan een zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekte. Adri en ik bleken zonder het te weten allebei drager van de aandoening. En dat terwijl er wereldwijd maar een paar honderd patiënten bekend zijn. Je hebt nog meer kans om de loterij te winnen.

Ik weet nog precies hoe ik me voelde, daar in de spreekkamer. Het was alsof de poten onder mijn stoel vandaan werden gezaagd. Ongeloof en verdriet wisselden elkaar af. Tegelijkertijd kwam er een enorme vechtlust over me. Behandelbaar of niet: we zouden voor hem gaan knokken.

De voorspellingen van de arts kwamen sneller uit dan gedacht; Nico ging zienderogen achteruit. Binnen een jaar kon hij zijn armen en benen niet meer gebruiken en zat hij in een rolstoel. Opvallend genoeg leek hij dat eerder te accepteren dan wij. Toen we treuzelden hem met zijn rolstoel naar school te brengen, zei hij: ‘eens moet de eerste keer zijn, dus dan maar vandaag’. Wie was er toen het meest volwassen?

We hebben ons erover verbaasd hoe gelaten Nico alle veranderingen heeft ondergaan. Hij was, denk ik, te moe om zich ertegen te verzetten. Alleen toen hij zijn spraakvermogen verloor, is hij een paar maanden opstandig geweest. Maar ook dat ging voorbij. Misschien is hij, net als wij, gesterkt door zijn geloof.

We hebben nooit gevraagd ‘waarom’. Zoiets kan iedereen overkomen, dus waarom ons niet? Zelfmedelijden leidt alleen maar af van ons doel: er voor Nico het beste van maken. God heeft ons daarvoor de kracht gegeven. En ook om de situatie te accepteren zoals die is, hoezeer we ook op de proef worden gesteld. Dat laatste was zeker het geval toen kort na de diagnose van Nico bleek dat onze drie jaar oudere dochter Marijke óók aan MLD leed. Het maakte me alleen maar meer vastbesloten alles te doen om mijn kinderen te helpen.

Via via kwamen we bij een oncoloog terecht die beenmergtransplantaties uitvoert bij MLD-patiënten, om zo de ontwikkeling van de ziekte te vertragen. Voor Nico was dat helaas geen optie meer – hij was lichamelijk al te verzwakt om zo’n zware behandeling te kunnen doorstaan. Maar omdat Marijke nog geen symptomen vertoonde, bood het voor haar wel hoop. Na een jaar wachten werd er een donor gevonden en kon ze de transplantatie ondergaan. Twaalf jaar later is ze nog steeds klachtenvrij en gaat het uitstekend met haar. Ze heeft onlangs zelfs haar HBO-diploma Maatschappelijk Werk gehaald!

Omdat Nico zo snel achteruit ging, moesten we in korte tijd veel praktische dingen regelen: een rolstoel, een speciaal bed en meerdere keren in de week verzorging bijvoorbeeld. We hebben zelfs een extra slaapkamer en badkamer op de begane grond gebouwd, omdat Nico de trap niet meer opkon. Een hoop geregel, maar ook een goede afleiding. Bovendien konden we zo konden tenminste iets voor hem dóén.

Ik houd de administratie van ons familiebedrijf bij, dus ik ben best wat gewend als het om regels gaat. Maar in het begin snapte ik er niets van hoe al die zorgvoorzieningen werken. Een aangepast bed dat wordt betaald door de zorgverzekeraar, en een rolstoel die wordt betaald door de gemeente? Je moet daar echt je weg in vinden. Alsof je met een ziek kind nog niet genoeg aan je hoofd hebt.

Gelukkig kregen we steun van MEE, een stichting die mensen met een handicap of een chronische ziekte helpt op het gebied van wonen, werken, vervoer en sociale voorzieningen. Zij opperden om een persoonsgebonden budget voor Nico aan te vragen. Dat bleek een uitkomst, want daarmee konden we zelf bepalen hoe en met wie we de zorg voor Nico wilden organiseren. Beviel iemand niet? Dan zochten we daarvoor in de plaats een ander. Zo hielden – en houden – we de regie in handen.

Het begon met een paar uur verzorging in de week. Inmiddels betalen we zeker tien mensen uit het budget. Zonder hun hulp had Nico allang niet meer thuis kunnen wonen. Ze helpen bij Nico’s verzorging en verpleging. Wassen, aan- en uitkleden, verschonen, medicijnen geven, sondevoeding inbrengen en met hem gaan zwemmen, om maar wat te noemen. Maar ook andere activiteiten, zoals begeleiding naar het huifbedrijden waarbij Nico op een matrasje tussen twee paarden ligt, of het verblijf in een logeerhuis één weekend per maand, betalen we van het geld. En dan hebben we ook nog veel vrijwilligers die hem voorlezen, of met hem wandelen of fietsen. Al zouden we het willen, we kunnen dat niet allemaal zelf doen. We hebben een eigen aannemersbedrijf dat veel tijd vraagt. Sinds twee jaar trek ik het fysiek ook niet meer – de gewrichten in mijn armen en schouders zijn door al het tillen helemaal versleten. Natuurlijk denk je achteraf dat je de taken eerder had moeten overdragen. Maar je wilt toch het liefst zelf voor je kind zorgen.

Ondanks alle administratie – die kost me zeker twee dagen per maand – zijn we superblij met het persoonsgebonden budget. Al is er begin dit jaar wel een kink in de kabel gekomen. Toen zijn de regels aangescherpt. Het resultaat: het bedrag is met 30.000 euro verlaagd. Bijna een derde van het totaal! En dat terwijl aan Nico’s situatie niets veranderd is. Niet de mens, maar de bureaucratie staat kennelijk centraal. Als individu doe je daar niets tegen. Zo frustrerend! Ik zou willen dat staatssecretaris Bussemaker of een paar van haar ambtenaren Nico eens een dagje zouden komen verzorgen. Dan kunnen ze met eigen ogen zien hoe oneerlijk het beleid uitpakt.

Omdat de vooruitzichten voor hem alles behalve goed waren, zijn we er altijd vanuit gegaan dat we Nico tot het einde toe thuis zouden houden. Sondevoeding toedienen, een klisma geven, slijm uit zijn longen zuigen; we zijn in de loop der jaren bijna volleerde verpleegkundigen geworden. Vandaar ook dat we nooit serieus over de optie van een tehuis hebben nagedacht. Sinds afgelopen winter ligt dat anders. Adri en ik zijn toen een paar weken heel ziek geweest. Opeens realiseerde ik me: als één van ons wegvalt, redt de ander het niet alleen. Vandaar dat we nu toch voorzichtig naar een oplossing buiten de deur kijken. Met een heel dubbel gevoel, want we willen niets liever dan dat hij hier blijft. Nico heeft er niet om gevraagd om op de wereld gezet te worden. Het minste dat we voor hem kunnen doen, is hem al onze zorg en liefde geven.

Mensen vragen vaak hoe het ons lukt om altijd maar positief te blijven. Simpel: door te kijken naar wat Nico nog wél in plaats van niet meer kan. Samen dingen doen, mee op vakantie gaan; we zien dat hij daarvan geniet. Die glimlach op zijn gezicht, daar doe ik het voor. En de overtuiging dat hij het na dit leven beter krijgt.

Toen Nico vorig jaar 21 werd, hebben we een groot feest voor hem gegeven. Niemand had immers gedacht dat hij die leeftijd zou halen. Het is een geschenk, maar het brengt ook een nieuw dilemma met zich mee. Hij kan al tien jaar niet meer bewegen of praten. Intussen is hij ook blind geworden. Communiceren gaat moeizaam, via het knipperen van zijn ogen of zijn lichaamshouding. Of zijn geest verder achteruit is gegaan weten we niet. Hoe menswaardig zijn bestaan nog is? Zolang we zien dat hij lol in het leven heeft – bijvoorbeeld doordat hij lacht als er een grapje wordt gemaakt – is het goed. Dat wordt anders als hij veel pijn krijgt, of als zijn gehoor verdwijnt. Dan zit hij volledig in zijn lichaam gevangen. In dat geval zouden we serieus overwegen om zijn sondevoeding te stoppen. Hopelijk hoeven we die beslissing nooit te nemen.”

[Kader]

Metachromatische leukodystrofie (MLD)

MLD is een zeer zeldzame, erfelijke ziekte, waarbij de beschermlaag om bepaalde zenuwen in het lichaam langzaam verdwijnt. Als gevolg daarvan ontstaan allerlei klachten, zoals achteruitgang van de verstandelijke en lichamelijke ontwikkeling, verstoorde concentratie, te lage spierspanning, spier- en gewrichtsafwijkingen, blindheid en stuipen. De aandoening is niet te genezen. Kinderen met MLD die nog géén symptomen hebben, komen in aanmerking voor een beenmergtransplantatie. Daarmee kan de ontwikkeling worden vertraagd. MLD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor. In Nederland zijn er naar schatting zo’n veertig gezinnen waarvan een of meerdere gezinsleden aan de ziekte lijden.

[Kader]

Wat ie een persoongebonden budget?

Iedere Nederlander die door ziekte of een handicap zorg nodig heeft, kan daar op basis van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) aanspraak op maken. Na een onafhankelijke keuring wordt vastgesteld welke vorm van ondersteuning iemand nodig heeft. Hij of zij kan vervolgens besluiten om van een reguliere zorginstelling gebruik te maken (in vaktermen: ‘zorg in natura’), of om zelf zorg in te kopen met behulp van een persoonsgebonden budget (pgb).

Iemand met een pgb kiest zijn of haar hulpverleners en begeleiders uit (en wordt daarmee werkgever), of huurt een organisatie in die in zijn of haar opdracht gaat werken. Het geldbedrag kan worden gebruikt voor persoonlijke verzorging (zoals hulp bij het opstaan, douchen en aankleden), verpleging (zoals wondverzorging of het geven van injecties), begeleiding (zoals dagactiviteiten buitenshuis) of een kortdurend verblijf in een zorginstelling (zoals weekendopvang of vakantieopvang). Achteraf moet worden verantwoord waaraan het geld is uitgegeven. 108.991 Nederlanders maken gebruik van een pgb.

Sinds 1 januari 2007 bestaat er nog een ander soort persoonsgebonden budget, dat door gemeenten wordt verstrekt vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Met zo’n gemeentelijk budget kan huishoudelijke zorg worden aangeschaft. Ook voorzieningen, zoals een rolstoel of een aanpassing in de woning, kunnen eruit worden betaald.

Nico (22) is volledig verlamd en blind. Dat is het gevolg van de ernstige stofwisselingsziekte waar hij sinds zijn 9e aan lijdt. Al die jaren hebben moeder Paula (51) en vader Adri  (55) hem thuis verzorgd. Dankzij het persoonsgebonden budget.

Benieuwd naar het interview dat Marte voor Margriet had met Paula over de zorg voor haar gehandicapte zoon? Kijk op deze site onder Margriet. Of koop Margriet nr. 45 nu in de winkel. (Verkrijgbaar 6 november.)

In december 2008 is het LUMC gestart met een onderzoek naar de vroege opsporing spondyloartritis, een groep reumatische aandoeningen waaronder de ziekte van Bechterew. “Hoe eerder je erbij bent, hoe beter je de patiënt kunt helpen.”

Als kind zag Mark Kleijweg (26) hoe zijn opa en oom steeds krommer gingen lopen. Zij hadden de ziekte van Bechterew, vertelden zijn ouders hem. Een reumatische aandoening die hij later ook zou kunnen krijgen.

Toen Mark Kleijweg een jaar geleden regelmatig last kreeg van een stijve rug, besloot hij al snel naar de huisarts te gaan. Want één ding wist hij zeker: hij wilde niet dezelfde lijdensweg als zijn oom – nu begin 50 – doormaken. “Die had tien jaar Bechterew voordat met behandeling werd gestart. Zijn rug was toen al zo krom gegroeid, dat er een zware operatie aan te pas moest komen om hem te helpen. Het vergroeide bot werd weggebeiteld, en er werd een frame met pinnen in zijn rug geplaatst. Hoewel de operatie goed geslaagd is en hij weer gewoon kan werken, is hij nog steeds beperkt in zijn fysieke doen en laten.”

De huisarts onderzocht Kleijweg’s rug en liet röntgenfoto’s maken. De conclusie: niets aan de hand. Alhoewel, uit bloedonderzoek bleek dat hij drager was van het zogenaamde HLA-B27 gen; een sterke indicator dat hij Bechterew zou kunnen ontwikkelen. Bij ruim 90% van de mensen met Bechterew komt die erfelijke factor namelijk in het bloed voor. Maar omdat zijn klachten nog erg licht waren, kon zijn huisarts op dat moment niets voor hem doen.

Het was zijn oom, zelf onder behandeling in het LUMC, die hem op het project wees dat onder andere tot doel heeft de ziekte van Bechterew in een vroeg stadium op te sporen. Kleijweg was direct enthousiast. “Ik heb me aangemeld, in de hoop dat ik in het LUMC meer duidelijkheid kon krijgen.”

In februari 2009 is zijn deelname in het SPACE-project gestart. Een harde diagnose heeft Kleijweg tot nu toe niet gekregen. “Ik weet dus nog steeds niet zeker of ik daadwerkelijk Bechterew heb. Maar als er echt iets mis zou zijn, hadden ze wel aan de bel getrokken. Het idee dat ik gedurende twee jaar in de gaten gehouden word, vind ik heel geruststellend.”

Behalve voor zijn eigen gemoedsrust heeft Kleijweg nóg een reden om aan het onderzoek mee te werken. Twee jaar geleden is hij namelijk vader geworden van een zoontje. “Het zou zomaar kunnen dat hij later ook Bechterew krijgt. Mocht dat onverhoopt zo zijn, dan kan hij door dit onderzoek hopelijk nog eerder en nog beter geholpen worden.”

Tussen het ontstaan van de eerste klachten en het stellen van de diagnose spondyloartritis zit gemiddeld zeven jaar. Bewegingswetenschapper Rosaline van den Berg coördineert het onderzoek dat als doel heeft die periode flink in te korten.

Rugpijn hebben we allemaal wel eens. Meestal trekt het ongemak na een paar dagen vanzelf weg. Dat ligt anders bij patiënten met chronische rugpijn. Zij hebben daar soms jaren last van, zonder te weten waar het vandaan komt.

“De ziekte van Bechterew is een mogelijke oorzaak van onverklaarde rugpijn”, vertelt Van den Berg. Bechterew is één van de verschillende vormen van spondyloartritis (SpA), een groep aandoeningen die wordt gekenmerkt door ontstekingen in de wervelkolom en het bekken. Uiteindelijk leiden die ontstekingen tot vergroeiingen van het bot en daarmee verstijving van de rug, aldus Van den Berg. “Maar voor je dat op een röntgenfoto kunt vaststellen, gaan er jaren voorbij. Tegen die tijd is het kwaad al deels geschied, want eenmaal vergroeid bot is niet meer te corrigeren. Vandaar dat het zo belangrijk is om SpA vroeg op te sporen.”

Met het SPACE-project (SPACE staat voor SPondyloArthritis Caught Early) proberen initiatiefnemer prof. dr. Désirée van der Heijde en Van den Berg te achterhalen welke verschijnselen het ontstaan van SpA al vroeg in het proces kunnen voorspellen. Potentiële deelnemers aan het onderzoek – patiënten die langer dan drie maanden maar korter dan twee jaar last hebben van chronische rugpijn en bij wie de pijn is ontstaan vóór hun 45^ste levensjaar – worden grondig doorgelicht. Van den Berg: “We doen lichamelijk onderzoek, nemen bloed af en maken röntgenfoto’s en een MRI. Een ontsteking is een belangrijke aanwijzing dat er sprake kan zijn van SpA. Op een röntgenfoto is die niet zichtbaar, op een MRI wel.”

Als blijkt dat de patiënt aan de criteria van het onderzoek voldoet, dan wordt hij of zij in de twee jaar daarna nog drie keer onderzocht. “Op die manier kunnen we de ontwikkeling van de symptomen goed volgen, inclusief het effect van eventuele behandeling”, aldus Van den Berg.

Uiteindelijk moet het SPACE-project ervoor zorgen dat de diagnose SpA met behulp van nieuwe criteria zo vroeg mogelijk kan worden gesteld. Behalve specialisten zullen ook huisartsen veel aan de criteria hebben, verwacht Van den Berg. “Nu duurt het vaak lang voor een huisarts een patiënt met rugklachten naar de reumatoloog doorverwijst. Hopelijk is hij straks eerder in staat de ziekte te herkennen. Hoe eerder je erbij bent, hoe beter je patiënten kunt helpen. Met medicijnen, fysiotherapie en beweging kunnen de pijn en de stijfheid worden bestreden. Nieuwe middelen helpen de beweeglijkheid – en dus de functie – van de wervelkolom te behouden. Hoe langer dat lukt, hoe langer een patiënt een leven zonder beperkingen kan leiden.”

[Kader]

Wat is spondyloartritis?

Spondyloartritis (SpA) is een ontsteking in de wervelkolom en het bekken. Er bestaan verschillende vormen van de aandoening. De meest bekende is de ziekte van Bechterew. Andere varianten zijn gewrichtsontstekingen die zich voordoen bij de huidaandoening psoriasis of bij de darmziekte Crohn.

Na reumatoïde artritis (RA) is SpA de meest voorkomende vorm van chronische gewrichtsontsteking. Naar schatting lijdt ongeveer 1% van alle Nederlanders aan de ziekte. Van de mensen met chronische rugpijn is dat zelfs 5%.

SpA treft voornamelijk jongvolwassenen tussen de 20 en 30 jaar. De belangrijkste klachten zijn pijn, stijfheid en soms verkromming van de rug door vergroeiingen van de wervels. Patiënten kunnen ook last hebben ontstekingen in de ogen, de darmen of de huid (psoriasis).

Tot voor kort werd SpA uitsluitend met fysiotherapie en ontstekingsremmers behandeld. Een belangrijke doorbraak was de introductie van een nieuw soort geneesmiddelen, zogenaamde anti-TNF blokkers. Deze zorgen voor een serieuze verbetering, waardoor de patiënt langer goed kan blijven functioneren.

[Kader]

Meer weten?

Kijk op www.space-project.nl. Wilt u weten of u in aanmerking komt om aan het onderzoek deel te nemen? Neem dan contact op met Rosaline van den Berg. Telefoon: 071 – 526 56 55; email: r.van_den_berg@lumc.nl

Rugpijn hebben we allemaal wel eens. Meestal trekt het ongemak na een paar dagen vanzelf weg. Dat ligt anders bij patiënten met chronische rugpijn. Zij hebben daar soms jaren last van, zonder te weten waar het vandaan komt. Een mogelijke oorzaak is spondyloartritis, een groep reumatische aandoeningen waaronder de ziekte van Bechterew. In december 2008 is het LUMC een groot onderzoek gestart naar de vroege opsporing ervan. Voor Cicero ondervroeg Marte de onderzoekscoördinator én een deelnemende patiënt.

Benieuwd wat spondyloartritis precies is, en waarom vroege opsporing tot nu toe zo lastig blijkt? Lees het op deze website onder Cicero.

De zondebok van de familie kiest vaak een partner waar haar ouders het niet mee eens zijn. De favoriete dochter van vader trouwt dikwijls met een oudere man. En kinderen uit een goed huwelijk hebben vaak zelf ook stabiele, duurzame relaties. Kortom: je familie heeft meer invloed op de liefde dan je misschien zou denken.

Wie als jonge volwassene het ouderlijk huis verlaat, krijgt een rugzakje met familiewaardes en opdrachten mee. ‘Over je gevoel praat je niet’ bijvoorbeeld,  ‘buitenstaanders zijn niet te vertrouwen’, of ‘jezelf opofferen voor anderen maakt je een beter mens’. Al die boodschappen spelen een rol bij het aangaan van relaties, vaak zonder dat je je ervan bewust bent.

Loyaal

“Je kunt het leven zien als een liefdesladder”, zegt Else-Marie van den Eerenbeemt, familietherapeut, docent en onderzoeker op het gebied van familiebetrekkingen. “De staanders van de ladder zijn je ouders en andere familieleden. Van hen krijg je  boodschappen mee over wie je bent, over wat goed en slecht is, over wat hoort en niet hoort. Ze vormen de basis voor je gekozen relaties, met een partner of vrienden. Dat zijn de sporten op de ladder.”

Zo bekeken is het niet zo verwonderlijk dat familiebanden effect hebben op liefdesrelaties; de staanders en de sporten van de ladder zijn immers onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat geldt ook als je geen contact meer met je ouders hebt, of als ze overleden zijn, meent Van den Eerenbeemt. “Een ouder-kindrelatie is de meest fundamentele band die mensen kunnen hebben. Die kun je niet opzeggen of beëindigen. Een ex-partner bestaat, een ex-ouder niet.”

Daar komt volgens haar bij dat ieder kind – en dus elke volwassene – in wezen loyaal is aan zijn vader en moeder. Zelfs als de relatie met hen ernstig beschadigd is. “Je bent nu eenmaal uit hen voortgekomen. Het is ondraaglijk om de vijand van je eigen wortels te zijn, want daarmee word je feitelijk een vijand van jezelf.”

Die gezamenlijke wortels leggen de basis voor een onvervangbare vertrouwensband. Hoe die band vorm krijgt, hoe veilig en gewaardeerd je je als kind voelt, bepaalt mede wat voor relaties je later buiten je familie aangaat.

Goekeuring

“Uit onderzoek blijkt dat er een samenhang is tussen de goedkeuring van ouders over een partner en de kwaliteit van de relatie van hun kind”, vertelt familietherapeut Mirjam Diatlowicki. “Als ouders achter de partnerkeuze staan, is de relatie vaker goed. Het geeft kinderen vertrouwen, en creëert ruimte voor een relatie om zich op een positieve manier te ontwikkelen.”

Andersom maakt een ouderlijke afwijzing het knap lastig om je relatie stevig te houden. Diatlowicki: “Als je ouders je partner maar een loser vinden, kom je onherroepelijk in een loyaliteitsconflict terecht. In zo’n situatie is het heel moeilijk om je emotioneel helemaal aan je partner te geven, hoe zeer je ook achter je eigen keus staat. Dat kan over en weer wrevel en verwijten veroorzaken, en effect hebben op de intimiteit en je seksleven.”

Wat moet en mag

Het (onuitgesproken) erfgoed over liefde en relaties dat je van je familie meekrijgt kan je op verschillende manieren beïnvloeden, vertelt Van den Eerenbeemt. De dingen die je van je ouders mag, oftewel het legaat, helpen je om jezelf te ontwikkelen. De boodschappen zijn dan een hulpmiddel of houvast bij de inrichting van je toekomst. Een gevoel van rechtvaardigheid is bijvoorbeeld een legaat, of de vrijheid om je eigen partner te kiezen, ongeacht zijn afkomst. Maar er is ook zoiets als een delegaat. Dat zijn de dingen die je moet, de dwingende opdrachten. Je familie gelast je – al dan niet stilzwijgend – om op een bepaalde manier te leven, die eigenlijk niet bij je past. Als je als kind bijvoorbeeld hebt geleerd dat buitenstaanders eropuit zijn je te kwetsen, maakt dat het als volwassene lastig om anderen te vertrouwen. Mensen die die boodschap hebben meegekregen, hebben vaak moeite om een liefdesrelatie aan te gaan.

Een delegaat hangt vaak samen met een bepaalde ‘rol’ die je in de familie vervult, aldus Van den Eerenbeemt. “Bijvoorbeeld die van rustbewaarder, zorgdrager of zondebok. Voor je gevoel moet je je daaraan houden – dat verwacht je familie immers – maar tegelijk belemmert het je om helemaal jezelf te kunnen zijn. Verzet je je ertegen, dan voel je je niet loyaal aan je ouders. Ga je er in mee, dan ben je onloyaal aan jezelf.”

Goedmaken

Teveel aan de verwachtingen van je vader en moeder willen voldoen kan problemen in je relatie geven, maar je er tegen afzetten óók. “Je ziet regelmatig mensen die het heel anders willen doen dan hun ouders”, zegt Diatlowicki. “Op die manier denken ze korte metten te kunnen maken met de boodschappen waarmee ze zijn opgegroeid. ‘Dat heb ik uit mijn systeem gewerkt’, hoor je dan. Maar de pijn blijft. En daarmee ook de invloed op hun eigen relatie.”

Het gevaar bestaat volgens Diatlowicki dat je wéér vast komt te zitten in een opdracht, maar dan één tegenovergesteld aan die je van je ouders hebt gekregen. “Zo willen volwassen kinderen van gescheiden ouders soms koste wat het kost voorkomen dat hun eigen huwelijk misloopt. Dat legt een enorme druk op de relatie. Een partner kan de  hoge verwachtingen vaak niet waarmaken. Met de kans dat het dan dus toch fout loopt.”

Een andere valkuil is in je relatie pijn van vroeger ‘goed te willen maken’. Diatlowicki: “Een vrouw met een kille, harteloze moeder zal haar man mogelijk overladen met aandacht, om te verhoeden dat hij net zo moet lijden als haar vader vroeger. Maar wie zegt dat hij daarop zit te wachten? Als je zo je best doet om het ‘anders’ te doen, bestaat de kans dat je de werkelijke behoefte van je partner uit het oog verliest. Je denkt dat je hem behaagt, maar feitelijk ben je vooral met je eigen pijn bezig.”

Een andere vorm van ‘goedmaken’ is bij je partner te zoeken wat je zelf als kind hebt gemist. Dat zie je volgens Diatlowicki vooral gebeuren bij mensen die zich toen ze klein waren nutteloos of minderwaardig voelden. “Volwassenen die als kind emotioneel verwaarloosd zijn, proberen vaak genoegdoening te halen bij hun partner. Tevergeefs, want als je het basisvertrouwen in jezelf mist, kan een partner nooit genoeg bewijzen dat hij van je houdt.”

Verbonden

Wil dat zeggen dat je, als je een ongelukkige jeugd hebt gehad, of een moeizame band met je ouders hebt, je nooit een goede liefdesrelatie kunt opbouwen? “Gelukkig niet”, meent Diatlowicki. “Maar je moet er in dat geval wel harder voor werken.”

Het is volgens haar onmogelijk om in een relatie helemaal met een schone lei te beginnen. “Familiepatronen zijn zo ingesleten, dat je dikwijls je hele leven nodig hebt om daar een passend antwoord op te vinden. Als dat lukt, kom je een stapje verder. Boodschappen uitwissen is lastig, maar je kunt er wel een voor jou positieve interpretatie aan geven.”

Daarvoor is het nodig dat je je ouders niet langer de schuld geeft van hoe je je voelt, aldus Diatlowicki. “Dat is alleen maar negatieve energie. Als je inziet dat je ouders zelf ooit ook kinderen waren, die aan de verwachtingen van hún ouders moesten voldoen, kun je ze hun fouten makkelijker vergeven en hoef je die niet meer goed te maken in je eigen relatie.”

‘Vrijheid in verbondenheid’ noemt Van den Eerenbeemt dat. “Je bent vrij in het maken van je eigen liefdeskeuzes, maar altijd in het besef dat je kind blijft van je ouders, en dat je beïnvloed wordt door de ‘pincode’ die van generatie op generatie wordt doorgegeven. De truc is je daar niet aan te willen onttrekken, maar er een persoonlijke invulling aan te geven. Je eigen toekomst scheppen is niet een kwestie van je losmaken van je ouders, maar van het maken van eigen keuzes in de wetenschap dat je met hen verbonden bent.”

[Optioneel kader]

Familietherapie

• Op www.contextueelwerkers.nl vindt u een overzicht van familietherapeuten in heel Nederland.
• Www.mdmcontext.nl is de website van de praktijk van Mirjam Diatlowicki.
• Op www.else-marie.nl vindt u meer informatie over het werk van Else-Marie van den Eerenbeemt.

[Optioneel kader]

Meer lezen?

• Else-Marie van den Eerenbeemt, De liefdesladder – Over familie en nieuwe liefdes (Uitgeverij Archipel, 2007).
• Else-Marie van den Eerenbeemt, Door het oog van de familie – Liefde, leed en loyoaliteit (Uitgeverij Bert Bakker, 2008).
• Mark Bryan, Taal van de liefde – Verbeter je familierelaties en ontdek jezelf (The house of books, 2000).
• Ed Nissink, Je ouders op je schouders – De relatie herzien (Uitgeverij Ankh-Hermes, 2002).

[Kader]

Willemijn Pauw (53) werkt op de financiële administratie van een universiteit. Ze heeft sinds zeven jaar een LAT-relatie met Patrick. Haar twee jaar jongere broer overleed toen ze 28 was. Ze heeft een halfzus van 40.

“Op mijn negende vertrok mijn vader. Daarna heb ik hem nooit meer gezien of gesproken, mede uit loyaliteit naar mijn moeder. Met haar heb ik over die gebeurtenis – tot op de dag van vandaag – nooit gepraat. ‘Problemen los je zelf maar op’; dat was de onuitgesproken boodschap die ik meekreeg. Als oudste kind werd ik bovendien geacht mezelf te redden.

Van mijn vader kan ik me niets herinneren. Als persoon heeft hij mijn relaties dus niet beïnvloed. Het feit dat hij ons in de steek liet deed dat wel. Ik heb heel lang moeite gehad anderen te vertrouwen. Net als mijn moeder voelde ik me als mens minderwaardig, en was ik bang om in de steek te worden gelaten.

Net uit huis trouwde ik met een man die me als oud vuil behandelde. Toch ben ik zeven jaar bij hem gebleven, uit angst om alleen te zijn. Mijn moeder heb ik nooit over die ellendige tijd verteld. Na het vertrek van mijn vader en de dood van mijn broertje wilde ik haar niet nog meer belasten. Ik kropte al mijn gevoel op.

Na nog een mislukte relatie ben ik een aantal jaar alleen geweest. Dat was nodig om  mezelf te leren kennen. In die tijd heb ik heel wat afgeanalyseerd. Ik kreeg meer begrip voor mijn ouders, en wist me langzaam van hen los te maken. Dat maakte de weg vrij voor de geweldige, positieve relatie die ik nu heb. Als we een huis vinden dat groot genoeg voor ons beide is, willen we zelfs gaan samenwonen!”

Om privacyredenen is de naam van Willemijn veranderd.

[Kader]

Ellen Meijer (49) – de oudste van drie kinderen – is fotograaf. Ze is 25 jaar getrouwd met Pieter, met wie ze een zoon van 23 en een dochter van 19 heeft.

“Het huwelijk van mijn ouders heeft me vooral geleerd wat ik niet wilde: de dominante, vernederende manier waarop mijn vader mijn moeder – en ons – behandelde. Het maakte me argwanend naar mannen; ik was doodsbang om net zo afhankelijk te worden. Gelukkig trof ik een rustige, gevoelige man, die me in mijn waarde laat.

Als oudste kind werd ik mijn moeders steunpilaar. Ze eiste een groot deel van mijn tijd en aandacht op. Mijn leven stond in dienst van haar, ook toen ik allang uit huis was. Wat ik wilde deed niet ter zake. Het voelde vreselijk benauwend, en maakte me heel onzeker. Maar toch deed ik alles wat ze vroeg. Mijn taak was immers om mezelf voor haar op te offeren.

Die situatie veranderde pas toen ik negen jaar geleden na een ongeluk fysiek niet meer in staat was mijn moeder te helpen. Daarop liet ze me als een baksteen vallen. Wéér kreeg ik de boodschap, die mijn ouders me ook als kind gaven: je bent niet belangrijk, je telt niet mee.

Door het ongeluk ben ik me gaan realiseren hoe ongezond de relatie met mijn moeder eigenlijk was. Sindsdien werk ik er hard aan om de negatieve patronen te doorbreken. Voor mezelf, maar vooral ook om een ander voorbeeld aan mijn kinderen te geven. Dat gaat steeds beter. Toch blijven sommige dingen moeilijk, vooral omdat ik ze nooit heb geleerd. Over mijn gevoelens praten bijvoorbeeld, of tijd of aandacht voor mezelf vragen. Ergens voelt het nog steeds alsof dat niet hoort.”

Om privacyredenen is de naam van Ellen veranderd.

De zondebok van de familie kiest vaak een partner waar haar ouders het niet mee eens zijn. De favoriete dochter van vader trouwt dikwijls met een oudere man. En kinderen uit een goed huwelijk hebben vaak zelf ook stabiele, duurzame relaties. Kortom: je familie heeft meer invloed op de liefde dan je misschien zou denken. Voor Nouveau interviewde Marte twee familietherapeuten over de samenhang tussen relaties en familiewaarden.

Benieuwd wat voor invloed jouw familie heeft op je liefdesleven? Lees het artikel op deze website onder Nouveau. Of koop het novembernummer van Nouveau nu in de winkel! (Verkrijgbaar t/m 11 november)