In de rubriek ‘Blijvertje’ van het LUMC-magazine Cicero wordt maandelijks een promovendus geportretteerd, die na zijn promotie in het Leidse ziekenhuis blijft werken. Deze maand: cardioloog Arthur Scholte, die zich bezighoudt met beeldvorming van het hart. Marte vroeg hem over zijn onderzoek, en over waarom hij graag in het LUMC blijft werken.

Lees het interview met cardioloog Scholte op deze site onder Cicero.

Al vroeg in zijn opleiding tot cardioloog in Amsterdam wist Arthur Scholte (40) dat hij zich bezig wilde houden met beeldvormend onderzoek van het hart. In het LUMC kreeg hij daarvoor de kans. 19 november promoveerde hij op dit onderwerp.

“Ik geef het eerlijk toe: ik ben blij dat mijn promotieonderzoek klaar is. Alle tijd die ik afgelopen jaren niet aan mijn klinische werk besteedde, heb ik in mijn werkkamer in het LUMC doorgebracht. Afgesloten van de buitenwereld, want zo lukte het me om me op het schrijven te concentreren. Nu ligt daar dan eindelijk het resultaat: het verslag van een onderzoek, waarin ik met verschillende beeldvormingstechnieken in kaart heb gebracht of patiënten met ouderdomssuiker ongemerkt last hebben van verkalking van hun kransslagaders. Bij 80% van hen bleek dat inderdaad het geval. De komende jaren gaan we kijken of we kunnen voorspellen welke patiënten daadwerkelijk hartproblemen krijgen. Mogelijk kunnen we die mensen dan in een eerder stadium of agressiever behandelen.

Mijn promotieonderzoek was gelukkig niet alleen hard werken, maar vooral ook erg leuk. Ik ben vanaf nul begonnen en heb alle patiënten zelf gezien en begeleid. Dat geeft veel voldoening. Net als het feit dat ik me zo tot een deskundige op dit terrein heb kunnen ontwikkelen.

Beeldvormend onderzoek heb ik altijd boeiend gevonden. Het is onmisbaar voor een goede diagnose. Bovendien zie je alle hartziekten aan je voorbij komen. De snelle ontwikkeling van de techniek maakt het extra interessant.

Tijdens een wetenschappelijke stage in het VUmc leerde ik mijn promotor prof. Jeroen Bax kennen. Die zorgde ervoor dat ik het laatste jaar van mijn opleiding in Leiden kon doorbrengen, en er vervolgens promotieonderzoek kon doen. Sinds 2005 ben ik ook stafarts bij de afdeling Hartziekten in het LUMC.

Wat ik ga doen met al die extra tijd nu ik niet meer hoef te schrijven? Nog meer onderzoek! Ik wil me verder toeleggen op de nucleaire cardiologie, waarbij we radioactieve stoffen gebruiken om het hart in beeld te brengen. En ik zou er graag mede voor zorgen dat de verschillende disciplines in het ziekenhuis meer gaan samenwerken in het onderzoek naar en de begeleiding van patiënten met diabetes. Kortom: voorlopig liggen er nog genoeg uitdagingen in het LUMC.”

Sinds kort houdt Marte ook een weblog bij, genaamd BIJSCHRIFT. Klik hier om haar laatste blog te lezen.

Hellen Tanis (46) stond samen met Jan Slagter aan de wieg van Omroep MAX. Als hoofd ledenadministratie is zij verantwoordelijk voor de vereniging, voor alle evenementen en voor de coördinatie van MAX Magazine. We spraken Hellen op de 50-plus beurs. Een toepasselijke locatie, want daar werd Omroep MAX zeven jaar geleden gelanceerd.

“Ik weet het nog als de dag van gisteren. Slechts een paar maanden eerder had Jan me gevraagd of ik hem wilde helpen met het opzetten van een nieuwe omroep. En daar stonden we dan ineens, met onze stand op de beurs. We hadden op dat moment maar één doel: 50.000 leden binnenhalen. Wie had toen kunnen denken dat zeven jaar later de teller al op ruim 240.000 zou staan?

Het succes van MAX zit hem voor een groot deel in de betrokkenheid van de leden. Onze vereniging is er één in de traditionele zin van het woord: we doen het samen, met elkaar. We organiseren allerlei activiteiten voor onze leden, zoals uitstapjes en concerten. Van hun kant zetten de leden zich in voor ons, bijvoorbeeld door nieuwe leden aan te dragen. Bij de campagne vorig jaar waren dat er wel 45.000! Het saamhorigheidsgevoel onderscheidt ons van andere omroepen. En maakt dat ik mijn werk vandaag nog met evenveel plezier doe als zeven jaar geleden.

De meeste voldoening haal ik uit het organiseren van evenementen, zoals MAX thé Dansant of dagtrips naar bijvoorbeeld Paleis Soestdijk of Het Loo. Het is heerlijk om mensen daarvan te zien genieten. Ouderen bouwen er ook nieuwe contacten door op. Als omroep kunnen we zo méér betekenen. Er komen trouwens steeds meer activiteiten bij. In 2010 zullen we bijvoorbeeld maandelijks schilderworkshops gaan organiseren.

Vanaf het begin heb ik mijn moeder – nu 78 – als klankbord gebruikt. Met grote regelmaat leg ik vragen aan haar en de medebewoners van haar seniorenflat voor. Wat vinden ze van de nieuwe programma’s? Wat voor reisjes zouden ze graag maken? Zo kan ik me nog beter in de doelgroep inleven.

Officieel heb ik een contract van 32 uur, maar ook buiten werktijd kijk ik met een MAX-bril om me heen. Juist dan doe je immers de beste ideeën op. Van mijn man en mijn dochter van achttien zou het af en toe wel wat minder mogen met dat werk. Maar ik doe het met hart en ziel! Ik krijg er bovendien veel voor terug. De dankbaarheid van leden kan me echt ontroeren.”

Dat overgewicht kan leiden tot hart- en vaatziekten wisten we al. Maar er is nu hard bewijs dat het óók het risico op kanker vergroot. Voor Plus Woman ging Marte op onderzoek uit.

Benieuwd hoe ‘hard’ dat bewijs nu precies is? En waarom teveel vet eigenlijk zo gevaarlijk is voor kanker? Lees het op deze site onder Plus Woman. Of koop het nieuwste nummer van Plus Woman nu in de winkel. (Verkrijgbaar t/m 20 januari.)

Dat overgewicht kan leiden tot hart- en vaatziekten wisten we al. Maar er is nu hard bewijs dat het óók het risico op kanker vergroot.

In 2008 zijn er voor het eerst méér mensen aan kanker overleden dan aan hart- en vaatziekten. De hoogste tijd dus, om alles in het werk te stellen om het risico op kanker te verlagen. Want in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kun je daar zelf een hoop aan doen. “Veel mensen geloven nog steeds dat kanker ons overkomt”, zegt Ellen Kampman, epidemioloog en hoogleraar voeding en kanker aan de Wageningen Universiteit. “Ze zoeken de oorzaak in erfelijkheid, of in factoren buiten zichzelf, zoals ongezonde toevoegingen aan etenswaren. Maar als alle Nederlanders gezond zouden eten en voldoende zouden bewegen, scheelt dat zo’n 30.000 nieuwe gevallen van kanker per jaar. Dat is een derde van het totaal. Na niet roken is een gezond gewicht de beste preventie tegen kanker.”

Grote aantallen

Het World Cancer Research Fund heeft eind 2007 onomstotelijk vastgesteld dat er verband bestaat tussen overgewicht en kanker. Niet alleen dat, de samenhang is ook sterker dan tot nu toe werd gedacht. “Bijna 60% van alle kankertumoren bij vrouwen wordt mede veroorzaakt door overgewicht”, vertelt Sandra Bausch, als epidemioloog verbonden aan TNO Kwaliteit van Leven. “Bij mannen is dat percentage 20%. Dat lijkt misschien niet zoveel, maar op de tienduizenden mensen die jaarlijks kanker krijgen, gaat het toch om grote aantallen.”

Om te bepalen of iemand te zwaar is, wordt gekeken naar zijn of haar Body Mass Index (BMI). Die wordt berekend door het gewicht (in kilo’s) te delen door de lengte (in meters) in het kwadraat. Bij een BMI van 25-30 heeft iemand een matig overgewicht. Bij een BMI van 30 of meer is er sprake van ernstig overgewicht. De man of vrouw in kwestie lijdt dan aan obesitas.

In 2000 stierven er naar schatting ongeveer 3100 personen aan kanker als gevolg van (ernstig) overgewicht. Als het aantal mensen met overgewicht in hetzelfde tempo blijft toenemen, zullen dat er in 2015 ongeveer 6300 zijn. Meer dan een verdubbeling kortom. Overigens is het niet zo dat overgewicht het risico op alle vormen van kanker verhoogt. Maar juist bij veel voorkomende soorten, zoals dikke darmkanker, borstkanker (na de menopauze) en baarmoederkanker (niet te verwarren met baarmoederhalskanker) is dat volgens Sandra Bausch wel het geval. Heeft iemand een van deze vormen van kanker eenmaal, dan zorgt overgewicht bovendien voor een lagere overlevingskans.

Op zoek naar de oorzaak

Wereldwijd wordt volop onderzoek gedaan naar de vraag hoe het kan dat (te) veel lichaamsvet méér kans geeft op kanker. “Voor borstkanker is dat mechanisme inmiddels wel duidelijk”, aldus Sandra Bausch. “Het ontstaan van borstkanker hangt nauw samen met de hoeveelheid oestrogeen in het lichaam, het vrouwelijke hormoon dat de aanmaak van borstkankercellen stimuleert. Tijdens en na de overgang neemt de productie daarvan in de eierstokken af. Maar in lichaamsvet wordt óók oestrogeen aangemaakt. Vandaar dat vrouwen met overgewicht na de menopauze 8% meer kans hebben op borstkanker dan vrouwen zonder overgewicht. Voor vrouwen die aan obesitas lijden is dat zelfs 14% meer. Voor andere hormoongerelateerde kankervormen, zoals baarmoederkanker, werkt het mechanisme waarschijnlijk ongeveer hetzelfde.”

Bij slokdarmkanker is er vermoedelijk iets heel anders aan de hand. “Mensen die te dik zijn hebben vaak last van oprispend maagzuur, wat de cellen in de slokdarm aantast”, legt Sandra Bausch uit. “Op den duur kan dat leiden tot kanker.”

Volgens Ellen Kampman kan overgewicht mogelijk ook op andere manieren het proces van celdeling verstoren. “We hebben genen die cellen stimuleren om te groeien. Je kunt ze zien als het gaspedaal van het lichaam. Maar als je alleen maar gas geeft loopt de boel uit de hand. Vandaar dat er ook genen zijn die groei van de cellen op tijd weer stoppen. Als een soort rempedaal dus. En dan zijn er ook nog genen die als bij een APK-keuring alle nieuwe cellen op veiligheidseisen controleren. Blijkt er iets mis te zijn, dan repareren ze dat.”

Helaas gaat er wel eens wat fout bij het stimuleren, remmen en repareren van nieuwe cellen. Dat gebeurt als de genen die het proces sturen beschadigd raken. Dan ontstaat er wildgroei, of kanker. In ongeveer 10% van de gevallen heeft dat een erfelijke oorzaak. Maar in verreweg de meeste gevallen komt het gevaar van buiten. Ellen Kampman: “Virussen, sigarettenrook en chemicaliën kunnen de boel van binnen kapot maken. Maar ook overgewicht kan beschadigingen veroorzaken. Hoe dat precies werkt, weten we in de meeste gevallen nog niet. Hopelijk komt daar de komende jaren meer duidelijkheid over. Er is in ieder geval niet één mechanisme dat de relatie tussen overgewicht en kanker verklaart.”

Appels en peren

Nog zo’n vraag waar onderzoekers binnenkort antwoord op hopen te vinden is of het uitmaakt waar op het lichaam het vet zich bevindt. “Waarschijnlijk wel”, vermoedt Sandra Bausch. “Het lijkt erop dat vetweefsel dat diep in het lichaam rond de organen zit meer kwaad kan dan net onder de huid. Vandaar dat mensen met een appelvorm, waarbij het vet zich rond de middel en de buik concentreert, vermoedelijk meer risico lopen dan mensen met een peervorm, waarbij het vet vooral op de heupen, billen en bovenbenen zit. Dat geldt voor hart- en vaatziekten, maar ook voor kanker.”

Waar het vet zit is belangrijk, in welke vorm je het tot je neemt minder. Ellen Kampman: “Het lichaam haalt zijn energie uit vier bronnen: vetten, koolhydraten, eiwitten en alcohol. Als je daar teveel van binnenkrijgt, wordt het omgezet in extra vetweefsel. Dat is de uiteindelijke boosdoener.”

Maakt het dan helemaal niet uit wat je eet? “Hoe gezonder, hoe beter natuurlijk”, beaamt ze. “Maar van weinig voedingsmiddelen is tot nu toe aangetoond dat ze de kans op kanker echt vergroten. Dat ligt anders voor alcohol. Als je dagelijks een glas wijn drinkt, neemt de kans op borstkanker met 9% toe. Bij twee glazen is dat 18%, enzovoort. Ook het risico op hoofd- en halskanker, slokdarmkanker, darmkanker en leverkanker wordt door alcohol verhoogd. Vandaar dat we vrouwen geadviseren niet meer dan één glas per dag te drinken.”

Behalve gezond te eten is het volgens de epidemiologen ook belangrijk om voldoende te bewegen. Lichamelijke inspanning maakt het makkelijker om op gewicht te blijven. Maar het heeft op zichzelf evenzeer een beschermend effect tegen kanker. Sandra Bausch: “Met bewegen verbrand je niet alleen vetweefsel, het heeft ook een positieve invloed op je stofwisseling en je hormoonhuishouding. Zelfs al val je er niet van af, dan verlaag je met bewegen toch het risico op kanker.”

Afvallen heeft altijd zin

De ontwikkeling van kanker neemt soms wel dertig of veertig jaar in beslag. Een teveel aan vetweefsel gedurende die periode kan dat proces mogelijk stimuleren of versnellen. Hoe langer er sprake is van overgewicht, hoe groter het risico. Mensen die als kind of puber te zwaar zijn geweest, lopen extra gevaar, aldus Ellen Kampman. “Zolang je in de groei bent, vindt er ontzettend veel celdeling in het lichaam plaats. Dat is een kwetsbaar proces, waarin door overgewicht of alcohol gemakkelijk iets beschadigd kan raken. Van de foutjes die dan ontstaan kun je pas jaren later iets merken. Bijvoorbeeld als een kankergezwel last gaat geven.”

Van mensen van middelbare leeftijd krijgt ze vaak de vraag of het nog wel zin heeft om, als ze al jaren te zwaar zijn, toch af te vallen. “Natuurlijk! Het risico dat je in het verleden hebt opgebouwd kun je niet meer ongedaan maken. Maar je kunt het wel een halt toeroepen. Als je op een verstandige manier gewicht verliest althans.”

Het baart haar zorgen dat veel populaire diëten, zoals dat van Sonja Bakker, feitelijk hongerdiëten zijn. “Je mag dan bijvoorbeeld 1200 calorieën per dag eten. Natuurlijk val je daar van af. Maar het is bijna onmogelijk om zo’n dieet je hele leven vol te houden. Voor je het weet zit het gewicht er weer aan. Dat jojo-effect is slecht voor je stofwisseling. Als je in korte tijd veel afvalt, past je lichaam zich aan door zo min mogelijk calorieën te verbruiken. Iedere keer als je weer streng op dieet gaat, verlaag je je stofwisseling verder en beperk je het vermogen van het lichaam om energie te verbranden. Met het gevaar dat het uiteindelijk helemaal niet meer lukt om de kilo’s kwijt te raken. Kortom: het beste wat je voor je gezondheid kunt doen is op een verstandig en vooral ook constant gewicht te blijven.”

[Kader]

Bewezen

Van de volgende kankersoorten is inmiddels bewezen dat overgewicht de kans daarop vergroot:

• dikke darmkanker
• borstkanker (na de menopauze)
• baarmoederkanker (niet te verwarren met baarmoederhalskanker)
• nierkanker
• slokdarmkanker
• prostaatkanker
• alvleesklierkanker

Bij eierstokkanker en gablaaskanker is het verband waarschijnlijk

[Kader]

Wat is teveel?

Volgens de Nederlandse Norm Gezond Bewegen moeten alle volwassenen dagelijks minimaal een half uur matig intensief bewegen. Daaronder wordt niet alleen sporten verstaan, maar ook activiteiten als stofzuigen, tuinieren en fietsen. Als je aan die norm voldoet, verbrand je als vrouw ongeveer 2000 calorieën per dag. Sport je heel intensief, dan kan je daar 200 of 300 calorieën bij optellen. Haal je de norm niet, dan is het verstandig iets minder calorieën tot je te nemen. Tijdens of na de overgang neemt de hoeveelheid vet die je – met gelijke inspanning – verbruikt af. Simpel gezegd kom je met dezelfde hoeveelheid eten en bewegen dus sneller aan dan daarvoor. Het advies is dan ook om vanaf de menopauze méér te gaan bewegen, of het aantal calorieën dat je binnenkrijgt wat naar beneden bij te stellen. Zolang je een BMI van minder dan 25 hebt zit je goed. Een BMI van 21 of 22 is – voor vrouwen van alle leeftijden – ideaal.

[Kader]

Steeds meer overgewicht

De afgelopen 25 jaar is het percentage mensen met (ernstig) overgewicht flink gestegen (zie grafiek). Van de mannen had in 2007 41% een matig overgewicht en 10% ernstig overgewicht. Van de vrouwen had 28% matig overgewicht en 12% ernstig overgewicht. Vooral de snelle groei van het aantal mensen met obesitas is zorgelijk; dat steeg tussen 1981 en 2007 van 5,1% naar 11,2% (mannen en vrouwen samen). Als deze trend doorzet, dan zal het aantal mensen met ernstig overgewicht in de komende twintig jaar verdubbelen.

[Kader]

6 x sterker tegen kanker

Onderzoekers denken dat zo’n 50% van alle kankergevallen direct te maken heeft met ongezonde leefgewoontes. Omdat ‘gezond leven’ een nogal breed en ongrijpbaar begrip is, is KWF Kankerbestrijding de voorlichtingscampagne 6 x sterker tegen kanker gestart. De zes ‘gouden regels’ die kanker kunnen helpen voorkomen op een rij:

1. Rook niet. Niet roken is de beste manier om het risico op kanker te verlagen.
2. Zon verstandig. Dat betekent: uw huid voorzichtig aan de zomerzon laten wennen, insmeren met een goede factor antizonnebrand en liever niet zonnen tussen 12.00 en 15.00 ’s middags.
3. Beweeg voldoende. Onderzoek heeft uitgewezen dat voldoende bewegen een beschermend effect heeft op – in ieder geval – twee soorten kanker die in Nederland veel voorkomen: borstkanker en dikke darmkanker.
4. Eet gezond. Niet te vet, gevarieerd, met voldoende koolhydraten (brood, aardappelen, pasta, peulvruchten) en twee ons groenten en twee stuks fruit per dag.
5. Let op je gewicht. Een gezond gewicht geeft minder risico op een aantal soorten kanker, waaronder darmkanker, baarmoeder- en slokdarmkanker.
6. Wees matig met alcohol. Voor mannen is drie glazen per dag het maximum, voor vrouwen twee. Drink bij voorkeur niet elke dag.

Meer weten? Kijk op www.6xsterkertegenkanker.nl, een website van KWF Kankerbestrijding.

Nu de dagen weer korter worden, klinkt veelvuldig de oproep om regelmatig naar buiten te gaan. Immers, met een kwartiertje (zon)licht per dag zou je een vitamine D-tekort kunnen vermijden. Bovendien wordt beweerd dat een gebrek aan (zon)licht tot een winterdepressie kan leiden. Maar klopt dat eigenlijk wel?

Vitamine D

Vitamines maken we niet zelf; we krijgen ze via onze voeding (of eventueel via supplementen) binnen. Voor vitamine D ligt dat anders. Het zit weliswaar in vette vis, maar het wordt onder invloed van zonlicht óók door ons eigen lichaam aangemaakt. In dat opzicht lijkt het meer op een hormoon.

“Om vitamine D te maken zijn verschillende stappen nodig”, vertelt Paul Lips, professor endocrinologie van het VU Medisch Centrum in Amsterdam. “De ultraviolette straling in het zonlicht zorgt ervoor dat in de huid vitamine D3 wordt geproduceerd. Via de lever en de nieren wordt die vervolgens omgezet een hormoon, calcitriol genaamd. Dat is de actieve vorm van vitamine D, die onder andere zorgt voor voldoende calciumopname in het bloed en dus voor sterke botten.”

Veel mensen denken dat de vitamine D-productie door de zon het hele jaar doorgaat. Een groot misverstand, aldus Lips. “In onze huid kan alléén vitamine D worden aangemaakt als de zonkracht – de maat die aangeeft hoeveel UV-straling de aarde bereikt – tenminste 3 is. In Nederland  is dat van eind maart tot begin oktober het geval. In de winter elke dag een kwartier met je hoofd in de zon gaan zitten om zo een tekort aan vitamine D goed te maken heeft dus geen enkele zin.”

Naarmate je dichter bij de evenaar komt, wordt de zonkracht sterker. In Spanje bijvoorbeeld is de periode dat de zonkracht minimaal 3 is een stuk langer dan bij ons, namelijk van februari tot november. Maar als Nederlandse overwinteraar kun je, ondanks de overvloedige hoeveelheid zon, ook daar wel degelijk een vitamine D-tekort krijgen.

Gelukkig is het lichaam in staat om gedurende het late voorjaar en de zomer ‘overtollig zonlicht’ op te slaan in de lever en het lichaamsvet. In de herfst- en wintermaanden wordt dat dan langzaam weer afgegeven, en in de nieren omgezet in actieve vitamine D. Mensen die in de lente en de zomer voldoende buitenkomen, hoeven in principe dus geen extra vitamine D hoeven te slikken. Oók niet in de winter.

Voor risicogroepen, zoals ouderen, mensen met een donkere huid en gesluierde vrouwen, ligt dat anders. Zo’n 70% van de 65-plussers in Nederland heeft een tekort aan vitamine D. Dat heeft verschillende oorzaken. Lips: “Verreweg de belangrijkste reden is dat ouderen het hele jaar door minder buiten komen. Doen ze dat wel, dan vinden ze het vaak niet prettig om in de volle zon te zitten, of smeren ze zich dik in. Een hoge factor zonnebrandcrème kan de vitamine D productie met zo’n 98% verminderen. Dan ontstaat er al snel een tekort. Dat wordt erger als de nieren niet meer optimaal  functioneren.”

Zo’n tekort bouwt zich overigens langzaam op, dus het kan een tijd duren voordat er daadwerkelijk klachten ontstaan, aldus Lips. “Het eerste wat je merkt is een gevoel van spierzwakte, vooral in de bovenarmen en bovenbenen. Daarna kun je botpijn krijgen.”

Vitamine D helpt de darmen om voldoende calcium uit voedsel te halen, een onmisbaar element bij de opbouw en het onderhoud van onze botten. In het ergste geval leidt een tekort aan vitamine D tot te weinig bot, ofwel osteoporose, met grote kans op botbreuken. Bij een andere aandoening, osteomalacie of Engelse ziekte, komen ook vergroeiingen van botten voor, vooral als het tekort op jonge leeftijd is ontstaan.

Maar vitamine D doet méér dan alleen onze botten sterk houden. Zo stimuleert het de productie van bepaalde cellen in ons afweersysteem, T-cellen genaamd. Lips: “Is er te weinig vitamine D3 in het lichaam aanwezig, dan kunnen de T-cellen hun werk niet goed meer doen. Mogelijk word je daardoor vatbaarder voor infecties.” Verder speelt een tekort aan vitamine D waarschijnlijk ook rol bij het ontstaan van diabetes type 1 en multiple sclerose (MS). Alle reden dus om uw vitamine D gehalte op peil te houden. Niet alleen in de winter, maar het hele jaar door.

[Kader]

Hoeveel vitamine D nodig?

De hoeveelheid vitamine D die u dagelijks moet binnenkrijgen hangt af van hoe vaak en hoe lang in u het late voorjaar en de zomer met een onbeschermde huid buiten bent, maar ook van uw huidskleur, gewicht, leeftijd, gezondheid en voedingsgewoontes. De Gezondheidsraad adviseert onder andere de volgende groepen extra vitamine D in te nemen in de vorm van een supplement:

• vrouwen boven de 50 en mannen boven 70 die voldoende buiten komen: dagelijks 400 IE (internationale eenheden, staat gelijk aan 10 microgram);
• vrouwen boven de 50 en mannen boven de 70 die onvoldoende buiten komen,  een donkere huid hebben of gesluierd zijn en mensen met botontkalking (osteoporose): dagelijks 800 IE (20 microgram).

Twijfelt u of u voldoende vitamine D binnenkrijgt? Laat het gehalte in uw bloed dan testen door uw huisarts. Hij kan u vervolgens adviseren of aanvulling in de vorm van een supplement nodig is. Zolang er geen sprake is van een tekort, heeft het ook geen zin om supplementen te nemen. Daarmee bouwt u geen extra reserve op.

[Kader]

Meer weten?

• Vitamine Informatie Bureau: www.vitamine-info.nl/vitamine_d
• Het Voedingscentrum: www.voedingscentrum.nl/nl/voedingscentrum/nieuws/nieuw-vitamine-d-advies.aspx

Winterdepressie

Voelt u zich zodra in september de eerste blaadjes verkleuren moe en somber? Heeft u dan enorme trek, en wilt u eigenlijk de hele dag slapen? Grote kans dat u last heeft van een winterdepressie.

Zo’n 480.000 Nederlanders lijden aan seasonal affective disorder (SAD), zoals de aandoening ook wel wordt genoemd. Nog eens 1,3 miljoen mensen hebben een winterdip, met vergelijkbare, maar mildere klachten.

“We spreken van een winterdepressie als iemand minimaal twee winters achter elkaar klachten heeft. Die kunnen soms heel heftig zijn, tot en met zelfmoordneigingen aan toe.”

Aan het woord is Ybe Meesters, klinisch psycholoog en hoofd van de polikliniek winterdepressie van het Universitair Medisch Centrum Groningen. Daar behandelt hij jaarlijks zo’n 300 patiënten, in leeftijd variërend van 7 tot 85 jaar.

De symptomen van een winterdepressie en een ‘normale’ depressie lijken volgens Meesters erg op elkaar: vermoeidheid, somberheid, moeite met concentreren en de neiging om je terug te trekken. Maar er zijn ook duidelijke verschillen.

“Meest kenmerkend van een winterdepressie is natuurlijk dat patiënten in de zomer helemaal geen klachten ervaren. Verder lijden mensen met een gewone depressie vaak aan slapeloosheid en een gebrek aan eetlust. Bij een winterdepressie is het juist andersom; sommige patiënten slapen wel veertien uur per dag. Bovendien hebben ze een grote behoefte aan eten, vooral koolhydraatrijk en zoet voedsel, waardoor ze ’s winters al gauw vier tot zes kilo aankomen.”

Over de mogelijke oorzaken van een winterdepressie doen allerlei verhalen de ronde. “De oude Grieken hadden het er al over”, vertelt Meesters. “Hippocrates – die van de medische eed – sprak van ‘melancholie’, en schreef zijn patiënten zonnebaden voor. Maar 2500 jaar later weten we nog steeds niet goed hoe het mechanisme achter een winterdepressie werkt.”

Zeker is dat het verminderde aantal uren daglicht in het najaar en de winter een belangrijke rol speelt. Lang werd gedacht dat dat een tekort aan melatonine – het hormoon dat onze biologische klok regelt – kon veroorzaken. Daarvoor zijn echter geen harde bewijzen gevonden.

“Tot nu toe hebben we vooral ontdekt wat de oorzaak niet is”, vertelt Meesters. “Een tekort aan stoffen als melatonine, serotonine of vitamine D kan het ontstaan niet verklaren. Ook kou heeft geen invloed. Als we een slechte zomer met lage temperaturen en veel regen hebben gehad, verwacht men in het najaar vaak meer depressieve klachten. Maar dat hoeft helemaal niet. Ook in een koele Hollandse zomer zijn de dagen lang en word je aan voldoende daglicht blootgesteld.”

Opvallend genoeg hebben vrouwen vaker last van een winterdepressie dan mannen; wel vier keer zoveel zelfs. Waarschijnlijk heeft dat met (schommelingen in) de vrouwelijke hormonen te maken, want na de menopauze neemt het risico erop af, maar ook dat is nog niet zeker.

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kun je een winterdepressie niet voorkomen door ’s winters dagelijks een half uurtje naar buiten te gaan. Extra lang buiten zijn in de lente of zomer biedt ook geen oplossing. “Er is simpelweg geen goede vorm van preventie”, aldus Meesters.

De oorzaak van een winterdepressie mag dan (vooralsnog) onduidelijk zijn, wat je er tegen kunt doen is gelukkig wél bekend: lichttherapie. Het positieve effect daarvan is een jaar of dertig geleden in de Verenigde Staten ontdekt. “Onderzoekers daar ontwikkelden een speciale zonlichtvervangende lamp”, vertelt Meesters. “Dat licht is samengesteld uit alle kleuren van de zon en heeft een sterkte van 10.000 lux. Ter vergelijking: de intensiteit van de verlichting in een kantoor is gemiddeld 500 lux, in een huiskamer 150 lux.”

Bij lichttherapie worden patiënten gedurende een werkweek dagelijks 45 minuten aan een daglichtlamp blootgesteld. Het resultaat is indrukwekkend: 70 à 80% van hen zijn daarna helemaal van hun klachten af. Lukt dat niet, dan is er altijd nog een herhaling, of een behandeling met medicijnen mogelijk.

“Helaas kun je een winterdepressie niet vóór zijn door al in augustus lichttherapie te geven”, aldus Meesters, “maar je kunt een opkomende winterdepressie er wel de kop mee indrukken. Vandaar dat we onze patiënten vanaf begin september wekelijks vragenlijsten toesturen. Zodra de eerste symptomen zich voordoen, nodigen we ze uit voor een lichtkuur. Als je er vroeg bij bent, zijn patiënten vaak met één week therapie de hele winter klachtvrij. Start je later, dan is het soms nodig in de loop van het seizoen de behandeling te herhalen.”

Overigens is lichttherapie een vorm van symptoombestrijding; je neemt de oorzaak er niet mee weg. Een jaar later moet een patiënt dus gewoon weer terugkomen.

Meesters krijgt vaak de vraag of een half uurtje onder de zonnebank niet net zo goed is. “Nee”, luidt zijn stellige antwoord. “Lichttherapie werkt niet via de huid, maar via lichtgevoelige cellen in de ogen. Die moeten tijdens de behandeling dus geopend blijven. Bij een zonnebankkuur mag dat juist niet, omdat je van het ultraviolette licht in die apparatuur blind kunt worden. Niet doen dus!”
Hij vindt het belangrijk te benadrukken dat je er niet heel erg aan toe hoeft te zijn om voor lichttherapie in aanmerking te komen. “Zelfs met matige klachten heeft een behandeling al zin. In totaal zijn er 78 klinieken in Nederland die lichttherapie aanbieden, dus er zit er altijd wel een in de buurt. Laat u wel door uw huisarts doorverwijzen, anders is de kans groot dat uw zorgverzekeraar niets vergoedt.”

Daglichtlampen zijn ook gewoon in de winkel te koop. Kun je daarmee niet net zo goed thuis aan de slag? “Liever niet”, zegt Meesters. “In een kliniek kun je laten vaststellen of het wel echt om een winterdepressie gaat, en of er bijwerkingen optreden. Mensen met een stemmingsstoornis kunnen door lichttherapie bijvoorbeeld manisch worden. Verder maken sommige ziektes, zoals diabetes, de ogen extra gevoelig voor licht, met mogelijk beschadigingen tot gevolg. Hetzelfde geldt voor bepaalde soorten medicijnen, zoals antidepressiva en sommige antibiotica. Kortom: vraag altijd eerst professioneel advies voor je een daglichtlamp aanschaft.”

Meesters drukt mensen op het hart daar vooral niet te lang mee te wachten. “Patiënten blijven vaak jaren met hun klachten tobben, voordat ze hulp zoeken. Onnodig, want een winterdepressie is doorgaans prima te verhelpen.”

[Kader]

Wat kunt u zelf doen om een winterdip tegen te gaan?

• Maak dagelijks een wandeling. Liefst ’s ochtends, want dan is het licht op zijn krachtigst.
• Inspanning bevordert de aanmaak van serotonine, het stofje dat je een blij gevoel geeft. Bewegen dus!
• Geef liever niet toe aan de behoefte om overdag te slapen. Doet u dat toch, dan raakt het slaap-waakritme nog verder ontregeld.
• Beperk de hoeveelheid koolhydraatrijk voedsel (brood, pasta, aardappelen). Van teveel koolhydraten raak je vermoeid, en daar word je weer somber van.
• Breng structuur in u dag aan. Op vaste momenten opstaan, eten en bewegen geven uw biologische klok mogelijk een zetje in de goede richting.
• Zorg voor een goed verlichte woon- en werkkamer.
• Zoek als het even kan in hartje winter een zonniger oord op, bijvoorbeeld in Zuid-Europa.

[Kader]

Meer lezen?

Ybe Meesters, Leven met een winterdepressie (Uitgeverij Bohn Stafleu Van Loghum 2002), ISBN 9789031339129, adviesprijs: € 20.

Nu de dagen korter worden, klinkt veelvuldig de oproep om regelmatig naar buiten te gaan. Zo voorkom je immers een vitamine-D-tekort en zo ook een winterdepressie. Maar klopt dat eigenlijk wel? Professor endocrinologie Paul Lips en klinisch psycholoog Ybe Meesters geven antwoord.

Weten hoeveel vitamine D je eigenlijk nodig hebt? Of wat je zelf kunt doen tegen een milde winterdip? Kijk op deze website onder ANBO Magazine.

Waarom zijn sommige stellen succesvoller dan andere? Passen ze beter bij elkaar? Of weten ze gewoon beter om te gaan met de obstakels die ook zij tegenkomen op hun liefdespad? Voor Mind Magazine vroeg Marte acht deskundigen waarom gelukkige koppels zo gelukkig zijn, en wat je daar in je eigen relatie aan kunt hebben. Met praktische tips!

Nieuwsgierig geworden? Kijk dan op deze website onder Mind Magazine. Of koop het novembernummer van Mind Magazine nu in de winkel! (Verkrijgbaar t/m 29 november.)

Deskundigen onthullen hun tips!

Een complimentje om wie hij is

Coach Caroline Franssen is bedenker van de Relatie APK. “De basis van de beste relatie is elkaar steeds weer te complimenteren”, zegt zij. Om zelfvertrouwen en een gevoel van eigenwaarde te ontwikkelen, heb je aandacht van anderen nodig. Positieve aandacht wel te verstaan. Te horen dat je het goed doet is – na eten en een dak boven je hoofd – de meest fundamentele levensbehoefte van een mens. Door iemand te complimenteren, beloon je hem als het ware voor wie hij is, aldus Franssen. Het geeft een gevoel van controle en positieve energie. Maar pas op: wees wel oprecht. Een onecht compliment maakt dat iemand zich belazerd voelt en heeft daarmee een averechts effect.

Bespaar hem het lekker kletsen

Als een vrouw met iemand praat worden er hormonen in haar hersenen aangemaakt die haar een goed gevoel geven. Niet verwonderlijk dus dat een vrouw gemiddeld 20.000 woorden per dag gebruikt en een man slechts 7.000. Door veel te delen, te laten zien dat ze geïnteresseerd is en dat ze anderen begrijpt maakt een vrouw de beste kans op een goede relatie – evolutionair gezien een voorwaarde voor een lang en gezond leven. Een man daarentegen heeft helemaal geen belang bij eindeloze gesprekken. Sterker nog, veel praten – vooral over gevoelens – maakt hem (naar zijn idee) alleen maar kwetsbaar. In zijn belevingswereld is het kortom veiliger om te zwijgen. Vandaar dat Caroline Franssen vrouwen adviseert het gepraat niet teveel aan hun partner op te dringen. “Bel liever een vriendin als je zin hebt om uitgebreid te kletsen. Wees creatief en verwacht niet dat je partner je alles kan geven wat jij nodig hebt.”

Ruzie maak je met liefde

Af en toe eens heftig botsen is heel gezond. Opgekropte gevoelens kunnen immers leiden tot teleurstelling, verbittering en verwijten. De truc is wel om verstandig ruzie te maken. Hoe dat werkt? Door je partner tijdens het bekvechten te laten merken dat je hem nog steeds lief vindt, aldus relatietherapeuten Philip Snijders en Karin den Dulk. Hun advies: geef behalve harde woorden ook het signaal af dat je elkaar respecteert en vertrouwt. “Bijvoorbeeld door elkaar even aan te raken. Daarmee zeg je: ik ben het niet met je eens, maar ik houd wel van je. Vaak durven partners niets liefdevols te doen tijdens een ruzie, uit angst dat dat betekent dat ze ‘toegeven’. Niet waar. Wat je er vooral mee doet is laten zien dat het tussen jullie wel goed zit. Dat maakt het bereiken van een oplossing alleen maar makkelijker.” Volgens Snijders en Den Dulk draait het erom tijdens ruziemaken het persoonlijke en het inhoudelijke gescheiden te houden. “Over de inhoud verschil je van mening, maar de persoon wijs je niet af.”

Doe ‘t speciaal voor hem

Effectieve communicatie is belangrijk, maar er is méér nodig om een relatie goed te houden, meent counselor Françoise Vaal. Stellen met een succesvolle relatie weten volgens haar hoe ze bij elkaar moeten ‘scoren’. “Zorg ervoor dat je je écht in je partner verdiept. Waar droomt hij of zijn van? Wanneer is hij of zij op z’n vrolijkst? Speel daarop in! Laat blijken dat je hem begrijpt. Je kunt een ander geen beter gevoel geven dan iets te doen, uitsluitend om hem te plezieren. Ook al vind je er zelf eigenlijk niets aan. Of beter gezegd: juist dan. Daarmee zeg je: ik zie je, je bent speciaal. Oprechte interesse geeft iemand het gevoel dat zijn opvatting – en daarmee hijzelf als mens – daadwerkelijk de moeite waard is. Succes gegarandeerd!”

Geef wat aandacht cadeau

Vrouwen kunnen zich over het algemeen trouwens beter in een ander inleven dan mannen. Het vermogen om er ‘voor een ander te zijn’ is letterlijk voorgeprogrammeerd in de vrouwelijke hersenen. Het helpt hen om makkelijk contact te maken en een sterke band met mannen – van oudsher hun beschermer – op te bouwen. Mannen hebben die standaardinstelling niet. In tegenstelling tot wat veel vrouwen denken heeft dat weinig met botheid te maken; zijn hersenen merken subtiele stresssignalen gewoon niet op. Dat leidt nog al eens tot onvrede tussen partners.

Toen een mannelijke cliënt zich realiseerde dat hij niet altijd alert genoeg was om de wensen zijn vrouw op te pikken, besloot hij zogenaamde wensvouchers voor haar te maken, vertelt Françoise Vaal. “‘Ontbijt op bed’ bijvoorbeeld, of ‘een rugmassage’. De vouchers konden naar behoefte worden ingewisseld, en moesten dan binnen een week ten uitvoer worden gebracht. Zo verschoof de nadruk van het gebrek aan initiatief naar het bevredigen van elkaars behoeftes.”

Laat hem zijn zoals hij is

Volgens psychologe Pieternel Dijkstra kan een relatie alleen maar succesvol zijn als je respect hebt voor elkaar. Het woord komt van het Latijnse respectare, wat ‘opnieuw kijken’, betekent. Het gaat er dus om voorbij de eerste indruk te kijken naar de echte persoon daarachter. Iemand oprecht respecteren betekent hem accepteren voor de waardevolle persoon die hij is, hem in zijn waarde laten en hem de ruimte geven om zichzelf te zijn. Kortom: je behandelt hem zoals je zelf ook graag behandeld wilt worden. Pieternels tips voor meer respect in je relatie:

• “Spreek verwachtingen uit. Veel mensen denken dat ze wel weten wat hun partner wil, namelijk hetzelfde als zijzelf. Maar dat blijkt lang niet altijd te kloppen, met teleurstelling en conflicten tot gevolg.”
• “Houd op met zeuren. Wil je bij elkaar blijven, dan kun je zijn tekortkomingen maar beter accepteren, of in ieder geval door de vingers zien.”
• “Probeer er bewust op te letten hoe jullie op elkaar lijken en op welke gebieden je het eens bent. Uit onderzoek blijkt dat naarmate partners meer het idee hebben dat ze het met elkaar eens zijn, ze minder stress ervaren in hun relatie.”

Soms is het beter te zwijgen

Honderd procent eerlijk willen zijn is niet altijd de beste tactiek in een relatie. Zeker niet als je je partner daar onnodig mee kwetst, of onzeker door maakt. Volgens relatietherapeut John Gottman houden de meest succesvolle koppels zich af en toe in. “Partners die niet elke kritische gedachte die in hen opkomt uitspreken, zijn het meest gelukkig”, zegt hij. Zo zei een van zijn cliënten eens tijdens een heftige ruzie tegen haar man dat ze altijd een hekel aan zijn familie had gehad. Het was niet eens waar, maar hij reageerde geschokt. Ook al bood ze later haar excuses aan, hij heeft het haar nooit helemaal vergeven. De moraal van het verhaal: sommige gedachtes kun je maar beter voor jezelf houden.

Benoem vooral de leuke kanten

We leven in een maatschappij waarin we de neiging hebben om negatief gedrag te belonen door er veel aandacht aan te besteden. Dat geldt bijvoorbeeld in het opvoeden van kinderen, maar óók in relaties. Dingen die niet goed gaan en irritaties worden veel eerder uitgesproken dan leuke dingen. Terwijl dat laatste een relatie juist succesvol maakt. Vandaar dat personal coach Maja Jeffkins ervoor pleit om de positieve aspecten van je liefdesverhouding te benadrukken. “Probeer eens een week bij te houden wat je denkt als het om je partner gaat. Ben je vooral gefocust op vervelend gedrag en op wat niet prettig verloopt? Spreek dat dan zo min mogelijk uit. Richt je aandacht in plaats daarvan op alles wat goed gaat en plezierig is. Je relatie – en je leven – zullen er blijer en lichter van worden.”

Aanraken geeft een veilig gevoel

Wat succesvolle stellen gemeen hebben, is veel fysiek contact. Elkaar aanraken is een van de meest elementaire vormen van menselijke communicatie. En dan gaat het niet alleen om seks, maar juist ook om niet-erotische contact. Regelmatig dicht tegen elkaar aan zitten bijvoorbeeld, zomaar een knuffel geven of hand in hand lopen. Bij een liefdevol fysiek contact scheiden je hersenen endorfine af, het ‘feel good’ stofje dat krachtiger is dan heroïne of morfine. Maar een aanraking doet meer; het geeft je een veilig gevoel, omdat je je verbonden voelt met je partner. De boodschappen die door aanraking worden overgebracht zijn bovendien tien keer sterker dan die van enkel woorden.

Koester de verschillen

De Belgische relatietherapeut Alfons Vansteenwegen is van mening dat het accepteren van elkaars verschillen één van de belangrijkste voorwaarden voor een succesvolle relatie. “Veel mensen denken dat verschillen gevaarlijk zijn, dat die je uit elkaar kunnen drijven. Maar een exacte kopie van jezelf bestaat niet. Een relatie daarmee zou trouwens heel snel saai worden. Zie een verschil – of een geschil – liever als gelegenheid om elkaar beter te leren kennen. Ze houden de relatie spannend en nieuw.”

Een andere belangrijke succesfactor vindt Vansteenwegen het bewust tijd maken voor elkaar. Zelf doet hij dat door elke ochtend met zijn vrouw te ontbijten. “Je hoeft niet continu in elkaars buurt te zijn, maar je moet wel momenten creëren om dingen samen te doen en elkaar aandacht te geven. Anders ontstaat er onverschilligheid en desinteresse, en valt het fundament onder de relatie weg.”

Vansteenwegen heeft er moeite mee dat er tegenwoordig nogal wat mensen zijn die een relatie gelijkstellen aan ‘jezelf goed voelen’. Consumentisme, noemt hij dat: vooral kijken wat je er zelf bij kunt winnen. Maar een duurzame relatie is veel meer dan dat. “Het is vooral: iets doen voor de ander zonder er iets voor terug te hoeven krijgen. Iets voor de ander overhebben dus.” Dat houdt de relatie gaande, voor hem en zijn vrouw nu al 37 jaar.

[Kader]

Meer weten?

• www.relatie-apk.com
• www.vaal-counselling.nl
• www.good-spirit.nl
• www.pieterneldijkstra.nl

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van de volgende bronnen:

• Louann Brizendine, De vrouwelijke hersenen – Waarom vrouwen anders zijn dan mannen (Uitgeverij Sirene 2007).
• Pieternel Dijkstra en Dick Barelds, Verhoog je relatie-IQ met behulp van de vijf succesfactoren (Spectrum 2007).
• John Gottman – The seven principles of making marriage work (Orion Publishing 2004).
• Maja Jeffkins, Werken aan liefdevolle relaties – Praktische psychologie voor vrouwen (Uitgeverij Ank-Hermes 2001).