DE KRACHT VAN STILTE

10 Feb

scannen0003.jpgscannen0004.jpg 

Dit artikel is gepubliceerd in Feliz nr. 1 – 2008. 

“Ik zou willen dat mensen wat meer zwegen”, verzuchtte journaliste Betty Mellaerts in 2007 in het Vlaamse weekblad Knack. “Ik vind het heel erg als mensen boude uitspraken doen zonder kennis van zaken. Dat gebeurt tegenwoordig veel te vaak. Elke hond met een hoed op wordt om zijn mening gevraagd. Ik luister zo graag naar mensen die écht iets te vertellen hebben. Helaas komen er in de media steeds minder mensen aan bod die vanuit een gefundeerde kennis spreken. Er zou meer gezwegen moeten worden.” 

Betty Mellaerts’ opmerking had betrekking op het feit dat vandaag de dag iedereen overal wat van moet vinden. Maar haar uitspraak roept een grotere vraag op. Hebben zwijgen en stilte nog wel een functie in onze drukke samenleving? Kunnen we een gebrek aan geluid nog waarderen? Of vinden we dat saai of zelfs bedreigend? En realiseren we ons wat te weinig stilte voor effect heeft op ons hoofd en ons lichaam? Met alle geluidsimpulsen die dagelijks op ons afkomen, lijkt het belang van af en toe stil worden ongemerkt te zijn verdwenen.

Wat is stilte?

Wat is stilte eigenlijk? Stilte is het ervaren van geen enkel geluid, of zo weinig geluid dat het als volledig natuurlijk of rustgevend wordt beschouwd. De ervaring van ‘geen geluid’ betekent overigens niet dat er ook daadwerkelijk geen geluid aanwezig is. Het is een relatief begrip: er mag niet te veel geluid aanwezig zijn. Het geluid van een briesje in de bomen wordt als rustgevend ervaren, maar geraas van een snelweg als storend. Te veel geluid kan slaan op de sterkte van het geluid, maar ook op de tijdsduur dat het te horen is. Lawaai is ongewenst geluid en daardoor eigenlijk altijd hinderlijk.  

“In de natuur bestaat er geen stilte, of toch nauwelijks”, zegt de Vlaamse filosoof Lieven de Cauter. “Alleen in de woestijn kan een onwezenlijke stilte te heersen. Hoewel dat niet het geval zal zijn als het er waait, en al helemaal niet bij een zandstorm. Bovendien kun je de woestijn opvatten als een extreme situatie in de natuur. Nergens anders heerst zulke stilte. De zee biedt een alomtegenwoordig geruis van de golven, de niet aflatende ademhaling van het water. Het bos zit vol geluiden. In wat wij ‘de natuur’ noemen, is stilte dus eerder uitzondering dan regel.” 

Volgens poolreiziger Dixie Dansercoer zijn zelfs op de Noordpool altijd geluiden te horen. “’s Nachts in je tent hoor je van alles, maar als je opstaat is er niets te zien. Dat is wel een bevreemdende ervaring. De angst voor de wind, met het oog op het risico van bevriezing, maakt dat je nauwlettend luistert om signalen op te vangen. Er is op de Noordpool altijd wel ergens een gekraak of gepiep. Je moet je die onmetelijke vlakte van dikke plakken ijs en sneeuw voorstellen als een gigantische hoeveelheid piepschuim die voortdurend beweegt. Bij momenten is dat gewoon oorverdovend.”  

Oneindige stilte

En hoe zit het dan met stilte in de ruimte? Op 19 april 2004 vertrok de Nederlandse astronaut André Kuipers voor een tiendaagse missie naar het ruimtestation ISS. Hoe was het met het geluidsniveau daar? “Rumoerig”, vertelt Kuipers. “Soms ging ik even op zoek naar stilte om mijn muziek te kunnen luisteren.”  In het ISS klinkt geluid normaal, maar buiten het ruimteschip is dat zeker niet het geval. Kuipers: “Om geluid te kunnen produceren heb je luchtgolven nodig. In de ruimte is geen lucht en dus ook geen geluid. Zonder luchtdruk om je heen kun je als mens niet  leven. Vandaar ook dat wij nooit absolute stilte kunnen ervaren.” En al die geluiden van explosies in de ruimte in science fictionfilms? Die bestaan in het echt dus helemaal niet, aldus Kuipers.  

De passage van een komeet, de botsing van twee sterrenstelsels, de explosie van een supernova: ze spelen zich allemaal af in volmaakte stilte. Volgens Kuipers is die misschien nog het beste te vergelijken met een totale zonsverduistering. “Dan wordt de natuur ineens minutenlang stil. Als daar zo’n zwarte bol aan de hemel staat, voel je dat je deel uitmaakt van iets veel groters dan je aardse omgeving.” 

Dirk Fernhout was in 1992 de eerste Belg die als astronaut de ruimte in mocht. “Daar overviel me regelmatig een intens gevoel van rust”, zegt hij. “Terwijl het in zo’n ruimtevoertuig absoluut niet stil is, want de ventilatoren maken ontzettend veel lawaai. Maar je wordt stil van binnen. Je kijk op grote afstand naar de aarde en dat geeft je een rustig, vredig gevoel.”  

Zwijgende indianen

Geluid is altijd en overal aanwezig, of het nu van ronkende auto’s komt, van zingende vogels of van je eigen ademhaling. Hoe een mens tussen al die klanken stiltes onderscheidt en welke waarde of betekenis hij daaraan hecht, is vooral cultureel bepaald. 

Volgens Mark Jacobs en Hilde Schoefs van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur zijn stilte en de beleving ervan als het ware ‘ingeprent’ in de culturele code van groepen mensen. Elke samenleving ziet, ruikt, proeft en hoort de wereld op haar eigen manier. Kijk bijvoorbeeld maar naar de leefwijze van enkele indianenvolkeren in Noord-Amerika. Voor hen was en is stilte een belangrijk communicatiemiddel om zinvol met elkaar en de omgeving om te gaan, aldus Jacobs en Schoefs.  

Bij de indianenstam de Apaches wordt de eerste fase van een intieme relatie tussen man en vrouw gekenmerkt door lange stiltes. Apaches die elkaar het hof maken, voelen zich allesbehalve verplicht te praten om elkaar zo beter te leren kennen. Een verliefd stelletje kan urenlang hand in hand naast elkaar zitten, zonder een woord te wisselen. Pas als de relatie gedurende enkele maanden stabiel blijkt, is de tijd aangebroken voor een gesprek. Vloeken is veel Indianenvolkeren vreemd, net als luid lachen. Ook bij andere volkeren, zoals de aboriginals of de eskimo’s, is stilte tot op de dag van vandaag belangrijk in hoe mensen met elkaar omgaan.  

Hoe relatief en cultuurgebonden stilte wel is, blijkt ook uit een Amerikaanse stu­die uit 1985. Aan bewoners van de stad New York werd ge­vraagd de tafel te delen met landgenoten uit Californië. Waar de Californiërs hun disgeno­ten bestempelden als ‘zelfingenomen drukdoeners’, kregen zijzelf het etiket ‘stug’ en ‘asociaal’ opgeplakt. Uit een taalkundige analyse van de tafelge­sprekken bleek dat de New Yorkers de hele tijd aan het woord waren en de anderen niet lieten uitpraten. De tegenpartij voelde zich op haar beurt ver­on­gelijkt omdat ze voortdurend in de rede werd gevallen en ze het gevoel kregen dat nie­mand luisterde naar wat ze zei. Geërgerd besloten de Californiërs ten slot­te maar te zwijgen. 

Geluidsmasker

De laatste decennia ontstaat er steeds meer aandacht voor het belang van geluid en stilte door de eeuwen heen. Om onze voorouders goed te begrijpen, is het immers nuttig niet alleen te weten wat ze om zich heen zagen, maar ook wat ze hoorden. Wat vonden zij ‘luid/lawaai’? En welke geluiden werden door hen als storend ervaren? Wellicht waren kanongebulder, klokkengebeier en donder de hardste geluiden die men vroeger in de omgeving van België en Nederland kon horen. Niet al te storend, zouden wij nu zeggen. De irritatie van de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) over het veelvuldige, luide knallen van de zweep in het stadsverkeer met paard en kar, is voor ons dan ook moeilijk voor te stellen.  

Het onderzoek naar historische ‘geluidslandschappen’ (een overzicht van wat voor geluiden mensen in een bepaalde periode om zich heen hoorden) staat nog in de kinderschoenen. Maar de invloed van bijvoorbeeld de uitvinding van de elektriciteit en van de verbrandingsmotor zijn onbetwist, aldus Jacobs en Schoefs.  

In de loop van de laatste twee eeuwen hebben allerlei elektrische apparaten en motoren ons geluidslandschap enorm beïnvloed, zowel als het gaat om de hoeveelheid als om de intensiteit van het geluid. Het resultaat is wat Jacobs en Schoefs een ‘geluidsmasker’ noemen, een onzichtbare deken die alle specifieke geluiden doet vervagen. We horen uitsluitend nog een alom aanwezige ruis. Dat maakt dat we ons steeds moeilijker op basis van geluid kunnen oriënteren.  

Herdenken

Een mooie gewoonte is het houden van enkele minuten stilte bij een herdenking. Deze traditie is ontstaan na  de Eerste Wereldoorlog. Begin november 1919 ontving de Britse regering een brief van ene Percy Fitzpatrick, een bestuurder in Zuid-Afrika. Hij vertelde dat men daar tijdens de oorlog elke middag drie minuten stilte in acht had genomen, als eerbetoon aan de doden.  

Fitzpatrick stelde voor om voortaan jaarlijks alle gesneuvelde soldaten en burgers met enkele minuten stilte te herdenken. Op 11 november 1919 werd in Londen de eerste ‘Dienst van Stilte’ gehouden. Exact om 11 uur werd met veel lawaai zoals vuurpijlen, sirenes, schoten en kerkklokken een signaal gegeven. Daarna viel het leven overal even stil. Het ritueel maakte enorme indruk. Zo zeer zelfs, dat het wereldwijd werd overgenomen. Een nieuwe traditie was geboren.  

Gezonde stilte

De ene mens kan beter tegen blootstelling aan lawaai kan dan de andere. Voor een deel is dat genetisch bepaald. Professor Guy van Camp en zijn onderzoeksteam van de Universiteit van Antwerpen ontdekten dat er bepaalde genen zijn die helpen bij het herstel van het binnenoor na beschadiging door extreem lawaai. Mensen die een afwijkende versie van zo’n gen hebben, zijn gevoeliger voor hoge geluidsniveaus. Uit onderzoek blijkt dat ook mensen met psychische stoornissen, zoals autisme, schizofrenie en ADHD, soms geluidsgevoelig zijn. Overigens vaak zonder dat ze zich daar zelf van bewust zijn. 

In 2006 deed de Nederlandse Gezondheidsraad onderzoek naar de impact van zogenaamde ‘stille gebieden’ op de volksgezondheid. Stille gebieden zijn groene of recreatiegebieden, waarin geluiden die daar niet thuishoren (zoals het geraas van auto’s of een overkomende vliegtuigen) nauwelijks te horen mogen zijn.  

Volgens de Raad wordt stilte in Nederland steeds schaarser. De ‘lawaaideken’ breidt zich continu uit. Er zijn aanwijzingen dat die ontwikkeling negatieve gevolgen heeft voor de gezondheid van burgers. Zo kan voortdurende blootstelling aan lawaai leiden tot stressreacties en tot een verhoogde kans op hart- en vaatziekten. Maar kan stilte andersom ook gunstig zijn voor de gezondheid? 

Daar is nog weinig onderzoek naar gedaan. Toch denkt de Gezondheidsraad dat het verblijven in stille gebieden een gunstige uitwerking op mensen heeft.  Bijvoorbeeld omdat het de ongunstige gezondheidseffecten van lawaai in de woonomgeving herstelt. Of omdat als prettige ervaren geluiden zelf een positieve invloed hebben op de gezondheid kunnen hebben. 

Over gezondheidseffecten gesproken: volgens een Arabisch spreekwoord is ‘zwijgen een geneesmiddel tegen verdriet’. De joden gaan nog verder. ‘Stilte is de remedie tegen alle kwalen’, zo stellen zij. Zelfs Napoleon was overtuigd van de helende werking van stilte. Hij zei: “Wees ervan overtuigd dat die dikwijls hetzelfde resultaat heeft als de wetenschap”.  

Stilte van binnen

Het onderzoek van de Nederlandse Gezondheidsraad richtte zich op stilte in de omgeving. Maar ook stilte ‘van binnen’, oftewel de stilte van het denken, kan een helende werking hebben. Johannes van Apamea, een Syrische monnik uit de 5e eeuw, benoemde vijf vormen van stilte: van de tong, van het lichaam, van de ziel, van het verstand en ten slotte de stilte van de geest. In zijn Verhandeling over het gebed doceert hij: ‘De stilte van de tong is er alleen als de tong niet wordt aangespoord tot slechte taal. De stilte van het hele lichaam is er als alle zintuigen niet in actie zijn. De stilte van de ziel is er als uit de ziel geen slechte gedachten voortvloeien. De stilte van het verstand is er als het verstand niet nadenkt over schadelijke kennis of wijsheid. De stilte van de geest is er als het verstand ophoudt met bewegingen, veroorzaakt door verzonnen spirituele bronnen’. 

De Indiase spirituele leider Krishnamurti ervoer stilte als een onvoorstelbare zegen. “Stilte zuivert het brein en geeft het levenskracht”, zei hij. “Ze bundelt energie puurder dan de zuiverheid van het denken. Die energie straalt onmetelijke kracht en onmetelijke gaven uit. Hier, in dit oord, kan het zwijgende brein zijn grote activiteit ontwikkelen, doortrokken van intense kwaliteit. Dit is de diepe schoonheid van de stilte”. 

Volgens de leer van Krishnamurti is meditatie een heel geschikt middel om tot de schoonheid van de stilte te komen. “Tijdens het mediteren wordt men zich bewust van iedere gedachte en ieder gevoel. Niet om ze als goed of slecht te beoordelen, maar ze te observeren door erin plaats te nemen. Tijdens die observatie begint men te begrijpen hoe denken en voelen zich voortbewegen. Uit dat heldere begrip ontstaat de stilte.” 

Maar stil zijn in de moderne maatschappij is niet makkelijk, merkte ook de Nederlandse meditatieleraar Frank Smits. Het was voor hem reden om in 2003 een stilteplatform op te richten, een samenwerkingsverband van verschillende organisaties die elke eerste zondag van de maand door heel Nederland stiltebijeenkomsten organiseren.  

“In onze samenleving hebben veel mensen de neiging elke minuut van de dag bezig te zijn”, aldus Smits. “Een grote hoeveelheid prikkels veroorzaakt een hoge activiteit van het denken. Waar het vroeger nog vanzelfsprekend stil kon zijn in huis, dringt het nieuws zicht nu continu via radio, tv of internet op. Dat heeft een keerzijde. Door te lang in het actieve denken te blijven hangen, worden mensen gehaast en rusteloos. Uiteindelijk resulteert dat gedrag – het alsmaar bezig zijn – in overbelasting. Van de geest én van het lichaam.” Het ervaren van stilte, bijvoorbeeld via de beoefening van meditatie, heeft volgens Smits het  tegenovergesteld  effect. “Onze hersenen krijgen minder prikkels te verwerken, waardoor het lichaam ontspant. En daardoor wordt ook het denken stiller.”  

Omdat het steeds lastiger wordt die stilte in de huiselijke of werkomgeving te ervaren, wijken meer en meer mensen uit naar een speciale plek om stil te zijn, bijvoorbeeld in stilte- of meditatiecentra. “Dergelijke centra bieden de mogelijkheid om het contact met de stilte en rust in onszelf te herstellen”, aldus Smits. “Stilte is een basisbehoefte van de mens om voeling te houden met zichzelf, om antwoorden te vinden op wezenlijke vragen in ons bestaan. Door stil te zijn sta je letterlijk en figuurlijk stil bij wat écht belangrijk is in het leven. Door stilte kunnen we ervaren dat rijkdom niet buiten ons te vinden is, maar in onszelf, in het moment van ‘aandachtig stil zijn’.” 

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van het boek Lof der stilte – Een koestergids (Leuven 2007) van Manu Adriaens en van de informatie op de website http://www.portaalvandestilte.nl.  

Meer informatie over het stilteplatform, inclusief een overzicht van de komende stiltebijeenkomsten, is te vinden op http://www.stilte.org. Andere websites over stilte zijn onder andere:

 <Kader: De mythe van Vrouwe Justitia>

Er bestaat een mythe over Vrouwe Justitia, de godin van de rechtvaardigheid. Lang geleden verbleef Vrouwe Justitia op aarde, tussen de mensen. Het was een droomtijd waarin een ieder van vrede en harmonie mocht proeven. Wetten en rechtspraak waren overbodig. Helaas sloeg er iets om. Niemand weet precies wat er gebeurde, maar plots gingen misdaad, geweld en onrecht de wereld teisteren. Vrouwe Justitia verliet de aarde en zweefde naar de stilte van het uitspansel, waar ze nu nog vertoeft als het sterrenbeeld Maagd. Misschien verlaat zij op een dag ooit haar plaatsje tussen de sterren en kunnen we opnieuw genieten van de gouden eeuw. Als we er met z´n allen voor kiezen. Misschien dienen we daarvoor eerst heel stil te worden. Stil genoeg om ons bewustzijn te vernieuwen, de prachtige mogelijkheden in onszelf te ontdekken en te leren wat werkelijk goed is voor onszelf en onze medemens.  

<Kader: ‘Ziekenbezoek’ – Judith Herzberg>

De Nederlandse dichteres Judith Herzberg (1934) roept in ‘Ziekenbezoek’ de communicatieve kracht van stilte op. Mijn vader had een uur langzitten zwijgen bij mijn bed.Toen hij zijn hoed had opgezetzei ik, nou, dit gesprekis makkelijk te resumeren.Nee, zei hij, toch niet, je moet het maar eens proberen. 

<Citaten over stilte> 

  • Stiltes scheiden soms meer dan afstanden. (Coco Chanel, modeontwerpster)
  • Niets demonstreert autoriteit beter dan stilte. (Charles de Gaulle, Franse president)
  • Men neemt gemakkelijk een zonnebad. Waarom zijn er zo weinig mensen die op het idee komen een stiltebad te nemen? (Paul Claudel, Franse dichter)
  • Wie stilte wil beschrijven, moet / zijn mond maar houden. Wie niets hoort / luistert niet en heeft niets te vertellen. (Rutger Kopland, Nederlandse dichter)
  • Min de stilte in uw wezen / Min de stilte die u bezielt / Zij die alle stilte vrezen / hebben nooit een hart gelezen, / hebben nooit geknield. (Guido Gezelle, Vlaamse dichter)
  • Als we voor iets indrukwekkends staan, is stilte het beste eerbetoon. We bekennen zo dat we geen woorden hebben voor wat op dat ogenblik ondergaan. (Alfonso Milagro, Spaanse priester)
  • De stilte is een gat in het geluid. (Bert Schierbeek, Nederlandse schrijver)
  • We moeten onszelf wennen aan de stilte van de geest, van de ogen, van de tong. (Moeder Teresa)
  • Het woord is van de tijd, de stilte van de eeuwigheid. (Maurice Maeterlinck, Belgische winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur in 1911)
  • De stilte is de bron waaruit zowel woorden als muziek kunnen vloeien. Zonder haar was alles een dwaas geraas en gedaas. (Sigiswald Kuijken, Belgische dirigent-violist)
  • De grootste openbaring is de stilte. (Lao-Tse, Chinese filosoof uit de 6e eeuw voor Christus en stichter van het Taoisme)
  • Terugkeer tot de wortels, dat is stilte. Men noemt dat: terug naar het wezenlijke. (Lao-Tse, Chinese filosoof uit de 6e eeuw voor Christus en stichter van het Taoisme)
  • Zwijgen leren we pas in de loop van ons leven. Spreken leren we al eerder. (Lao-Tse, Chinese filosoof uit de 6e eeuw voor Christus en stichter van het Taoisme)
  • Lezen is inkeer, is stilte zoeken op die laatste geruchtloze plaats ter wereld: enige bedrukte bladzijden. (Kees Fens, Nederlandse columnist)
  • Poëzie is sprekende schilderkunst en schilderkunst is stille poëzie. Voor de een is stille welsprekendheid kenmerkend, voor de ander een welluidende stilte. (Giambattista Marino, Italiaanse dichter uit de 17e eeuw)
  • Stilte heeft een magnetische kracht. Ze trekt aan je gevoelens. Ze schept een stemming in je. Je droomt in de stilte en voelt die aan als muziek. (Marcel Marceau, Franse mimespeler)
  • Zwijgen is een geneesmiddel tegen verdriet. (Arabisch spreekwoord)
  • De stilte is het middagdutje van het geluid. (José Arthur, Franse journalist)
  • We misverstaan elkaar het minst bij het zwijgen: ons aller moedertaal. (Julien De Valckenaere, Vlaamse schrijver)
  • De stilte van de natuur heeft veel geluiden. (Henriette Roland Holst, Nederlandse dichteres)
  • Waarover men niet kan spreken, daarover moet men zwijgen. (Ludwig Wittgenstein, Oosterijkse filosoof)
  • Ik heb altijd gedacht dat het beter is te zwijgen en idioot te lijken dan teveel te praten en te bewijzen dat je het werkelijk bent. (Marcel Aymé, Franse schrijver)
  • Stilte is niet de afwezigheid van geluid. Stilte is de dieptste klank. (Tao Meng, Indische filosoof)
  • Je kunt je weerspiegelingen niet in stromend water zien, maar wel in stilstaand water. Wat van zichzelf stil is, kan dingen tot stilte brengen. (Tsjwang-Tse, een van de grondleggers van het Taoisme)
  • Vriendschap geeft ogen aan de afstand en stem aan de stilte. (Johan Daisne, schrijver)
  • Stilte verzamelt een mens. Als je niet van daaruit vertrekt, kun je jezelf verliezen in drukdoenerij, in de vele taken die je te vervullen hebt. Terugkeren naar de stilte is vanuit de verstrooiing opnieuw komen tot eenwording. (Kees van Heijst, pater van de abdij in Tongerlo)
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: