AFVALLEN OM KANKER TE VOORKOMEN

20 Nov

Dat overgewicht kan leiden tot hart- en vaatziekten wisten we al. Maar er is nu hard bewijs dat het óók het risico op kanker vergroot.

In 2008 zijn er voor het eerst méér mensen aan kanker overleden dan aan hart- en vaatziekten. De hoogste tijd dus, om alles in het werk te stellen om het risico op kanker te verlagen. Want in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kun je daar zelf een hoop aan doen. “Veel mensen geloven nog steeds dat kanker ons overkomt”, zegt Ellen Kampman, epidemioloog en hoogleraar voeding en kanker aan de Wageningen Universiteit. “Ze zoeken de oorzaak in erfelijkheid, of in factoren buiten zichzelf, zoals ongezonde toevoegingen aan etenswaren. Maar als alle Nederlanders gezond zouden eten en voldoende zouden bewegen, scheelt dat zo’n 30.000 nieuwe gevallen van kanker per jaar. Dat is een derde van het totaal. Na niet roken is een gezond gewicht de beste preventie tegen kanker.”

Grote aantallen

Het World Cancer Research Fund heeft eind 2007 onomstotelijk vastgesteld dat er verband bestaat tussen overgewicht en kanker. Niet alleen dat, de samenhang is ook sterker dan tot nu toe werd gedacht. “Bijna 60% van alle kankertumoren bij vrouwen wordt mede veroorzaakt door overgewicht”, vertelt Sandra Bausch, als epidemioloog verbonden aan TNO Kwaliteit van Leven. “Bij mannen is dat percentage 20%. Dat lijkt misschien niet zoveel, maar op de tienduizenden mensen die jaarlijks kanker krijgen, gaat het toch om grote aantallen.”

Om te bepalen of iemand te zwaar is, wordt gekeken naar zijn of haar Body Mass Index (BMI). Die wordt berekend door het gewicht (in kilo’s) te delen door de lengte (in meters) in het kwadraat. Bij een BMI van 25-30 heeft iemand een matig overgewicht. Bij een BMI van 30 of meer is er sprake van ernstig overgewicht. De man of vrouw in kwestie lijdt dan aan obesitas.

In 2000 stierven er naar schatting ongeveer 3100 personen aan kanker als gevolg van (ernstig) overgewicht. Als het aantal mensen met overgewicht in hetzelfde tempo blijft toenemen, zullen dat er in 2015 ongeveer 6300 zijn. Meer dan een verdubbeling kortom. Overigens is het niet zo dat overgewicht het risico op alle vormen van kanker verhoogt. Maar juist bij veel voorkomende soorten, zoals dikke darmkanker, borstkanker (na de menopauze) en baarmoederkanker (niet te verwarren met baarmoederhalskanker) is dat volgens Sandra Bausch wel het geval. Heeft iemand een van deze vormen van kanker eenmaal, dan zorgt overgewicht bovendien voor een lagere overlevingskans.

Op zoek naar de oorzaak

Wereldwijd wordt volop onderzoek gedaan naar de vraag hoe het kan dat (te) veel lichaamsvet méér kans geeft op kanker. “Voor borstkanker is dat mechanisme inmiddels wel duidelijk”, aldus Sandra Bausch. “Het ontstaan van borstkanker hangt nauw samen met de hoeveelheid oestrogeen in het lichaam, het vrouwelijke hormoon dat de aanmaak van borstkankercellen stimuleert. Tijdens en na de overgang neemt de productie daarvan in de eierstokken af. Maar in lichaamsvet wordt óók oestrogeen aangemaakt. Vandaar dat vrouwen met overgewicht na de menopauze 8% meer kans hebben op borstkanker dan vrouwen zonder overgewicht. Voor vrouwen die aan obesitas lijden is dat zelfs 14% meer. Voor andere hormoongerelateerde kankervormen, zoals baarmoederkanker, werkt het mechanisme waarschijnlijk ongeveer hetzelfde.”

Bij slokdarmkanker is er vermoedelijk iets heel anders aan de hand. “Mensen die te dik zijn hebben vaak last van oprispend maagzuur, wat de cellen in de slokdarm aantast”, legt Sandra Bausch uit. “Op den duur kan dat leiden tot kanker.”

Volgens Ellen Kampman kan overgewicht mogelijk ook op andere manieren het proces van celdeling verstoren. “We hebben genen die cellen stimuleren om te groeien. Je kunt ze zien als het gaspedaal van het lichaam. Maar als je alleen maar gas geeft loopt de boel uit de hand. Vandaar dat er ook genen zijn die groei van de cellen op tijd weer stoppen. Als een soort rempedaal dus. En dan zijn er ook nog genen die als bij een APK-keuring alle nieuwe cellen op veiligheidseisen controleren. Blijkt er iets mis te zijn, dan repareren ze dat.”

Helaas gaat er wel eens wat fout bij het stimuleren, remmen en repareren van nieuwe cellen. Dat gebeurt als de genen die het proces sturen beschadigd raken. Dan ontstaat er wildgroei, of kanker. In ongeveer 10% van de gevallen heeft dat een erfelijke oorzaak. Maar in verreweg de meeste gevallen komt het gevaar van buiten. Ellen Kampman: “Virussen, sigarettenrook en chemicaliën kunnen de boel van binnen kapot maken. Maar ook overgewicht kan beschadigingen veroorzaken. Hoe dat precies werkt, weten we in de meeste gevallen nog niet. Hopelijk komt daar de komende jaren meer duidelijkheid over. Er is in ieder geval niet één mechanisme dat de relatie tussen overgewicht en kanker verklaart.”

Appels en peren

Nog zo’n vraag waar onderzoekers binnenkort antwoord op hopen te vinden is of het uitmaakt waar op het lichaam het vet zich bevindt. “Waarschijnlijk wel”, vermoedt Sandra Bausch. “Het lijkt erop dat vetweefsel dat diep in het lichaam rond de organen zit meer kwaad kan dan net onder de huid. Vandaar dat mensen met een appelvorm, waarbij het vet zich rond de middel en de buik concentreert, vermoedelijk meer risico lopen dan mensen met een peervorm, waarbij het vet vooral op de heupen, billen en bovenbenen zit. Dat geldt voor hart- en vaatziekten, maar ook voor kanker.”

Waar het vet zit is belangrijk, in welke vorm je het tot je neemt minder. Ellen Kampman: “Het lichaam haalt zijn energie uit vier bronnen: vetten, koolhydraten, eiwitten en alcohol. Als je daar teveel van binnenkrijgt, wordt het omgezet in extra vetweefsel. Dat is de uiteindelijke boosdoener.”

Maakt het dan helemaal niet uit wat je eet? “Hoe gezonder, hoe beter natuurlijk”, beaamt ze. “Maar van weinig voedingsmiddelen is tot nu toe aangetoond dat ze de kans op kanker echt vergroten. Dat ligt anders voor alcohol. Als je dagelijks een glas wijn drinkt, neemt de kans op borstkanker met 9% toe. Bij twee glazen is dat 18%, enzovoort. Ook het risico op hoofd- en halskanker, slokdarmkanker, darmkanker en leverkanker wordt door alcohol verhoogd. Vandaar dat we vrouwen geadviseren niet meer dan één glas per dag te drinken.”

Behalve gezond te eten is het volgens de epidemiologen ook belangrijk om voldoende te bewegen. Lichamelijke inspanning maakt het makkelijker om op gewicht te blijven. Maar het heeft op zichzelf evenzeer een beschermend effect tegen kanker. Sandra Bausch: “Met bewegen verbrand je niet alleen vetweefsel, het heeft ook een positieve invloed op je stofwisseling en je hormoonhuishouding. Zelfs al val je er niet van af, dan verlaag je met bewegen toch het risico op kanker.”

Afvallen heeft altijd zin

De ontwikkeling van kanker neemt soms wel dertig of veertig jaar in beslag. Een teveel aan vetweefsel gedurende die periode kan dat proces mogelijk stimuleren of versnellen. Hoe langer er sprake is van overgewicht, hoe groter het risico. Mensen die als kind of puber te zwaar zijn geweest, lopen extra gevaar, aldus Ellen Kampman. “Zolang je in de groei bent, vindt er ontzettend veel celdeling in het lichaam plaats. Dat is een kwetsbaar proces, waarin door overgewicht of alcohol gemakkelijk iets beschadigd kan raken. Van de foutjes die dan ontstaan kun je pas jaren later iets merken. Bijvoorbeeld als een kankergezwel last gaat geven.”

Van mensen van middelbare leeftijd krijgt ze vaak de vraag of het nog wel zin heeft om, als ze al jaren te zwaar zijn, toch af te vallen. “Natuurlijk! Het risico dat je in het verleden hebt opgebouwd kun je niet meer ongedaan maken. Maar je kunt het wel een halt toeroepen. Als je op een verstandige manier gewicht verliest althans.”

Het baart haar zorgen dat veel populaire diëten, zoals dat van Sonja Bakker, feitelijk hongerdiëten zijn. “Je mag dan bijvoorbeeld 1200 calorieën per dag eten. Natuurlijk val je daar van af. Maar het is bijna onmogelijk om zo’n dieet je hele leven vol te houden. Voor je het weet zit het gewicht er weer aan. Dat jojo-effect is slecht voor je stofwisseling. Als je in korte tijd veel afvalt, past je lichaam zich aan door zo min mogelijk calorieën te verbruiken. Iedere keer als je weer streng op dieet gaat, verlaag je je stofwisseling verder en beperk je het vermogen van het lichaam om energie te verbranden. Met het gevaar dat het uiteindelijk helemaal niet meer lukt om de kilo’s kwijt te raken. Kortom: het beste wat je voor je gezondheid kunt doen is op een verstandig en vooral ook constant gewicht te blijven.”

[Kader]

Bewezen

Van de volgende kankersoorten is inmiddels bewezen dat overgewicht de kans daarop vergroot:

  • dikke darmkanker
  • borstkanker (na de menopauze)
  • baarmoederkanker (niet te verwarren met baarmoederhalskanker)
  • nierkanker
  • slokdarmkanker
  • prostaatkanker
  • alvleesklierkanker

Bij eierstokkanker en gablaaskanker is het verband waarschijnlijk

[Kader]

Wat is teveel?

Volgens de Nederlandse Norm Gezond Bewegen moeten alle volwassenen dagelijks minimaal een half uur matig intensief bewegen. Daaronder wordt niet alleen sporten verstaan, maar ook activiteiten als stofzuigen, tuinieren en fietsen. Als je aan die norm voldoet, verbrand je als vrouw ongeveer 2000 calorieën per dag. Sport je heel intensief, dan kan je daar 200 of 300 calorieën bij optellen. Haal je de norm niet, dan is het verstandig iets minder calorieën tot je te nemen. Tijdens of na de overgang neemt de hoeveelheid vet die je – met gelijke inspanning – verbruikt af. Simpel gezegd kom je met dezelfde hoeveelheid eten en bewegen dus sneller aan dan daarvoor. Het advies is dan ook om vanaf de menopauze méér te gaan bewegen, of het aantal calorieën dat je binnenkrijgt wat naar beneden bij te stellen. Zolang je een BMI van minder dan 25 hebt zit je goed. Een BMI van 21 of 22 is – voor vrouwen van alle leeftijden – ideaal.

[Kader]

Steeds meer overgewicht

De afgelopen 25 jaar is het percentage mensen met (ernstig) overgewicht flink gestegen (zie grafiek). Van de mannen had in 2007 41% een matig overgewicht en 10% ernstig overgewicht. Van de vrouwen had 28% matig overgewicht en 12% ernstig overgewicht. Vooral de snelle groei van het aantal mensen met obesitas is zorgelijk; dat steeg tussen 1981 en 2007 van 5,1% naar 11,2% (mannen en vrouwen samen). Als deze trend doorzet, dan zal het aantal mensen met ernstig overgewicht in de komende twintig jaar verdubbelen.

[Kader]

6 x sterker tegen kanker

Onderzoekers denken dat zo’n 50% van alle kankergevallen direct te maken heeft met ongezonde leefgewoontes. Omdat ‘gezond leven’ een nogal breed en ongrijpbaar begrip is, is KWF Kankerbestrijding de voorlichtingscampagne 6 x sterker tegen kanker gestart. De zes ‘gouden regels’ die kanker kunnen helpen voorkomen op een rij:

  1. Rook niet. Niet roken is de beste manier om het risico op kanker te verlagen.
  2. Zon verstandig. Dat betekent: uw huid voorzichtig aan de zomerzon laten wennen, insmeren met een goede factor antizonnebrand en liever niet zonnen tussen 12.00 en 15.00 ’s middags.
  3. Beweeg voldoende. Onderzoek heeft uitgewezen dat voldoende bewegen een beschermend effect heeft op – in ieder geval – twee soorten kanker die in Nederland veel voorkomen: borstkanker en dikke darmkanker.
  4. Eet gezond. Niet te vet, gevarieerd, met voldoende koolhydraten (brood, aardappelen, pasta, peulvruchten) en twee ons groenten en twee stuks fruit per dag.
  5. Let op je gewicht. Een gezond gewicht geeft minder risico op een aantal soorten kanker, waaronder darmkanker, baarmoeder- en slokdarmkanker.
  6. Wees matig met alcohol. Voor mannen is drie glazen per dag het maximum, voor vrouwen twee. Drink bij voorkeur niet elke dag.

Meer weten? Kijk op http://www.6xsterkertegenkanker.nl, een website van KWF Kankerbestrijding.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: