HET BEROOFDE LAND

9 Jan

Dit artikel is gepubliceerd in esta nr. 2 – 13 januari 2010.

Journaliste Marte van Santen bezocht de Westelijke Jordaanoever, die door een honderden kilometers lange muur van Israel is gescheiden. 

De muur kronkelt zich een weg door het dorre landschap. Als een grijze slang, op zoek water, of naar een beter leven. Van boven af ziet hij er niet eens zo bedreigend uit. Een grijze streep in de woestijn, meer is het niet. Tot je je ogen af laat dwalen. Links een splinternieuwe Joodse nederzetting. Ruime huizen, brede wegen, veel groen. Rechts het VN-vluchtelingenkamp Shufat, met naar schatting 25.000 Palestijnse bewoners. Dat kunnen er ook 35.000 zijn; niemand die het precies weet. De was hangt er tussen ingestorte gebouwen. Het afval ligt langs meest ongeasfalteerde straten.

Ik sta op een heuvel, net buiten Jeruzalem, aan de Israëlische kant van ruim 700 kilometer lange muur die Israël en de Westelijke Jordaanoever van elkaar scheidt. De bouw daarvan begon in 2002, na de uitbraak van de tweede Palestijnse intifada (opstand). Als reactie op de vele Palestijnse zelfmoordaanslagen besloot de Israëlische premier Sharon tot de constructie van een muur in en rond de bezette gebieden. De bouw ervan ging door, ook toen die door het internationale gerechtshof illegaal werd verklaard. Met vergaande gevolgen. De Palestijnen zitten als het ware opgesloten in hun eigen land. De handel van en naar de Westelijke Jordaanoever en Gaza ligt zo goed als stil. De werkloosheid rijst er de pan uit. Maar het aantal zelfmoordaanslagen in Israël is sindsdien wel aanzienlijk gedaald.

Al jaren volg ik het Palestijns- Israëlische conflict op de voet. Misschien omdat de uitzichtloosheid van het conflict afschrikt, maar tegelijk ook boeit. Nu zie ik voor het eerst met eigen ogen waar de strijd toe leidt. Waarom blijkt het keer op keer onmogelijk voor deze twee volken om in één gebied samen te leven?

Water

Ik bezoek het  VN-vluchtelingenkamp Aida in Bethlehem, op de Westelijke Jordaanoever. Bij het woord kamp denk je aan tentjes en hutjes, maar dit is een heus dorp met stenen huizen en 5000 inwoners.

“Niet zo gek, als je bedenkt dat het Aida-kamp al 59 jaar oud is”, zegt Hilde de Groot, landencoördinator van ICCO voor het Midden-Oosten, die me op deze reis begeleidt. Ze vertelt dat, nadat Ben Goerion in 1948 de staat Israël uitriep, ruim 700.000 Palestijnen – de helft van het totaal dat er woonde – uit hun dorpen werden verjaagd, of moesten vluchten voor het geweld. Tot op de dag van vandaag leven die in kampen in de bezette gebieden, of in omringende landen, wachtend tot ze naar hun eigen huizen terug kunnen.

De Israëlische muur loopt vlak langs het kamp. Nu ik ernaast sta, lijkt hij ineens niet zo onschuldig meer, integendeel. De tien meter hoge betonnen schotten rijzen hoog boven de huizen uit, om de paar honderd meter afgewisseld met een wachttoren. De soldaten die ze bemensen schieten regelmatig op het kamp. Drie dagen geleden nog, vertelt een vrouw op straat me. Meestal raakt er niemand gewond; het is vooral een manier om angst te zaaien en gezag af te dwingen. “Vóór de bouw van de muur kon je de soldaten in hun jeeps tenminste nog horen aankomen. Maar nu komen de kogels van boven. Je wordt constant in de gaten gehouden. Ik ben altijd op mijn hoede.”

Behalve op de straten schieten de soldaten ook graag op de watertanks die op het dak van zo goed als elk huis staan. In het kamp is per vijf dagen namelijk maar drie uur stromend water beschikbaar. In die tijd proberen de bewoners zoveel mogelijk tanks te vullen. Het lek schieten ervan betekent dat hele families vaak dagen zonder water zitten. En dat terwijl de temperatuur hier in de zomer tot boven de veertig graden oploopt. Wat het extra schrijnend maakt, is dat op een heuvel net aan de andere kant van de muur een nieuwe Joodse nederzetting ligt. De meeste kampbewoners kijken er op uit, in de wetenschap dat de kolonisten daar 24 uur per dag, zeven dagen per week onbeperkt water tot hun beschikking hebben. Voor de vele palmbomen bijvoorbeeld (waterverbruik: 15 liter per boom per dag) die ons vanuit de verte toewuiven. Dat Israel haar inwoners tegen aanslagen wil beschermen snap ik. Maar zou de veiligheid nu echt gebaat zijn bij dit soort psychologische oorlogsvoering?

Sterke vrouwen

Wandelend richting de uitgang van het kamp, somt Hilde nog wat treurige cijfers op. In totaal zijn er zeventien van dit soort vluchtelingenkampen op de Westelijke Jordaanoever. In sommige ervan wonen wel 50.000 mensen. De werkloosheid is er enorm, 70-80%. Een deel van de vluchtelingen is afhankelijk van de voedselbedeling door de Verenigde Naties. 50% van de kampbewoners is onder de 18 jaar. Zij gaan naar een school die door de VN wordt gerund. Net zo’n school in Gaza werd afgelopen januari door het Israëlische leger gebombardeerd. Er kwamen tientallen burgers om, waaronder kinderen.

Ook zonder de directe dreiging van oorlogsgeweld, zoals hier in Bethlehem, lijkt het leven tamelijk uitzichtloos. Niet dat je dat aan de bewoners afziet trouwens. Natuurlijk hebben ze het moeilijk, en zijn ze boos en gefrustreerd. Maar het maakt ze ook strijdbaar. Doorleren is de enige mogelijkheid om aan de ellende te ontsnappen. Het resultaat: nergens in het Midden-Oosten zijn zoveel hoogopgeleide vrouwen als in Palestina.

“Palestijnse vrouwen zijn de sterkste vrouwen ter wereld”, bevestigt Kwahla Al-Azrak, universiteitsdocent en moeder van vier. Ik heb het de afgelopen dagen al vaker gehoord. Met zoveel mannen die gevangen zitten, of die in de gevechten gewond zijn geraakt, zijn het volgens Kwahla vooral de vrouwen die de families – en het land – draaiende houden.

Roodkapje

Geen plek ter wereld of je komt er Nederlander tegen. Zo ook in Bethlehem. Toine van Teeffelen, getrouwd met een Palestijnse, is directeur van het Arab Educational Institute (AEI), een organisatie die onderwijs verzorgt over mensenrechten, vrede en gelijkheid. Vanwege zijn Nederlandse paspoort kan hij vrij tussen Israel en de Westelijke Jordaanoever heen en weer reizen. Maar voor zijn vrouw Mary is dat anders; zij mag niet door het checkpoint. Het levert de rare situatie op dat Toine met zijn dochtertje en zoontje (die zowel de Nederlandse als de Palestijnse nationaliteit hebben) naar het museum in Jeruzalem kan, maar dat hun moeder in Bethlehem moet achterblijven. Tot de kinderen zestien zijn althans, want dan houdt dat ‘privilege’ voor hen ook op.

Toine vertelt me hoe de muur het dagelijkse leven beïnvloedt. “De meeste kinderen hier hebben geen enkel idee hoe het leven ‘aan de andere kant’ eruit ziet. Organisaties zoals het AEI proberen – tegen de klippen op – om kinderen hoop te verschaffen, maar van hun ouders en op straat horen ze toch vooral de inktzwarte verhalen over hoe zij het slachtoffer zijn. Dat geldt trouwens net zo goed voor de Israëlische jeugd. Vind je het raar dat er zo weinig begrip is tussen de volken?”

Eenzelfde gedachte kwam bij me op toen ik het vluchtelingenkamp bezocht. Het overgrote deel van de bewoners is daar geboren en getogen. Ze kennen geen andere werkelijkheid dan bezetting, geweld en angst. En sinds de muur ze letterlijk van de rest van de wereld afscheidt, kunnen ze zich er helemaal geen voorstelling meer van maken van een ander leven. 70% van de Palestijnse jongens en mannen zit in de gevangenis, of heeft erin gezeten, is me verteld. Hoe kunnen we verwachten dat zij, of straks hun kinderen, de weg naar vrede vrijmaken?

Toine heeft het ‘geluk’ dat hij als buitenlander het beeld voor zijn kinderen kan nuanceren. Maar ook uit hun gezinsleven is het conflict niet weg te denken. “Toen mijn dochtertje Jara vorige zomer een animatiecursus volgde, maakte ze een tekenfilmpje over de muur”, vertelt hij. “Roodkapje kon niet bij haar grootmoeder komen, want de muur stond in de weg. Ze probeerde op allerlei manieren de andere kant te bereiken, met een trap en met een touw. Niets lukte. Totdat een fantasievogel haar optilde en haar naar haar oma bracht.”

Ondanks alles is het volgens Toine niet alleen maar somberheid wat de klok slaat. “De mediterrane en Arabische cultuur is heel hartelijk. Mensen lachen samen, meer dan in Nederland. Natuurlijk zit daar verdriet achter, maar Palestijnen zij sterk. Ze halen kracht uit hun cultuur, hun familieleven en hun geloof.”

(On)partijdig

Als je je in de geschiedenis van het Midden-Oosten verdiept, kom je er al snel achter dat er geen ‘goed en slecht’ of ‘gelijk en ongelijk’ bestaat. Zowel de Joden als de Palestijnen hebben argumenten om aanspraak te maken op het gebied. En beide zijn de afgelopen zestig jaar over het algemeen weinig welwillend geweest in het vinden van een gezamenlijke oplossing voor het conflict. Om over het geweld dat beide partijen gebruikten en gebruiken nog maar niet te spreken. Vandaar dat ik met een neutrale blik naar het gebied afreisde. Maar na er vijf dagen te hebben rondgekeken is het moeilijk om onpartijdig te blijven. Met eigen ogen heb ik gezien hoeveel ongelijkheid er in de bezette gebieden is, en hoe de mensenrechten er dagelijks worden geschonden. Het leven achter de muur doet denken aan het Oost-Europa van de Koude Oorlog, of aan de apartheid in Zuid-Afrika. Het maakt me weinig hoopvol voor de toekomst van dit prachtige land, tjokvol cultuur en historie.

[Kader]

Khawla Al-Azrak (45), directeur van de Association of Women’s Committees for Social Work en docent sociologie aan de Universiteit van Bethlehem

De Palestijnse Kwawla woont met haar man en haar vier kinderen in het VN-vluchtelingenkamp Aida. Het oudste kind studeert, de jongste van elf gaat naar de VN-basisschool. Alle vier hebben ze psychische problemen. “Wat wil je, hun dagelijkse leven wordt beheerst door geweld en angst.”

Natuurlijk is ze zelf ook bang, maar dat heeft haar er nooit van weerhouden om voor de vrijheid van Palestina te strijden. Al tijdens haar studie werd ze ervoor door Israel opgepakt, waarna ze drie jaar in de gevangenis doorbracht.

Nu zet ze zich vooral in voor de rechten van vrouwen. Die zijn volgens haar de grootste slachtoffers van de oorlog. Zij lijden niet alleen psychisch en economisch, maar vaak ook fysiek onder de gevolgen van het conflict. Het aantal gevallen van huiselijk geweld en verkrachting in de bezette gebieden is namelijk enorm hoog.

“Sinds de bouw van de muur is de werkloosheid sterk toegenomen. Mannen hebben geen werk, geen inkomen, geen doel; ze kunnen amper voor hun familie zorgen. Probeer je eens in te denken wat dat met hen doet. Hun gevoelens van woede en machteloosheid reageren ze af op hun vrouw.”

Khawla’s organisatie biedt praktische en juridische hulp, maar stimuleert vrouwen ook om financieel zelfstandig te worden, bijvoorbeeld door hen bij te scholen. “Zo geven we hen de zeggenschap over hun eigen leven terug.”

Sinds de bombardementen in Gaza afgelopen januari is het gevoel van hopeloosheid onder de Palestijnen verder toegenomen, aldus Khawla. “Vooral voor jongeren is het moeilijk de moed erin te houden. Ze kunnen geen kant op en hebben vaak op jonge leeftijd al in de gevangenis gezeten. Een uitzicht op een betere toekomst is er niet. Wat hebben zij nu nog om voor te leven?”

[Kader]

Claire Anastas (39), huisvrouw en verkoopster van souvenirs

‘Het huis met de zeven muren.’ Het klinkt als de titel van een spookje, maar voor de Palestijnse Claire en haar familie is het een nachtmerrie. De Israëlische muur omsluit hun huis aan drie kanten, op een afstand van minder dan een meter – vandaar de zeven muren. Uit welk raam je ook kijkt, beton – en op de bovenste verdieping prikkeldraad – is het enige wat je ziet.

Slechts een paar meter verderop staat een immense wachttoren, dag en nacht bemand door Israëlische militairen. Niet lang geleden zagen die hoe een buitenlandse cameraman – zonder toestemming van de familie Anastas – op het dak van hun huis klom. Als represaille werd Claire’s echtgenoot twee weken in een Israëlische gevangenis gezet.

Voor een moeder van vier kinderen ziet Claire er jong uit. Maar haar ogen lijken die van een vrouw van 80. Ze schieten vol tranen als ze over haar dagelijkse leven vertelt.

“Voor de bouw van de muur was het hier een drukke, gezellige buurt. Ons huis lag aan de doorgaande weg van Bethlehem naar Jeruzalem. We hadden er vier souvenirzaken, waar we prima van konden leven. Nu is de weg afgesloten en wonen we in een niemandsland. ‘Een levende graftombe’, noemen mijn kinderen het.”

Met de hoge werkloosheid is het lastig voor Claire en haar man om ander werk te vinden. De schulden lopen snel op. Een ziektekostenverzekering kunnen ze niet meer betalen, en dat terwijl een van hun vier kinderen ernstige medische problemen heeft.

“Mijn kinderen willen dat we verhuizen”, zegt ze. “Maar waar moeten we het geld vandaan halen? Ons huis is het enige dat we nog hebben, en dat is onverkoopbaar geworden. Het is dat ik in God geloof, anders zou ik geen reden meer hebben om voor te leven.”

Dagelijks bidden zij en haar gezin voor vrede en vrijheid. Maar God lijkt haar gebeden niet te horen.

[Kader]

Aisha (28)

Een paar jaar geleden leidde de Palestijns Aisha een normaal leven. Ze woonde met haar familie in een buitenwijk van Bethlehem en volgde een secretaresseopleiding. Dat veranderde drastisch toen haar nichtje van zestien zichzelf tijdens de tweede intifada bij een zelfmoordaanslag opblies. Uit wraak vernielde Israëlische soldaten hun huis en arresteerden ze verschillende familieleden, waaronder Aisha. Ze was 23 toen ze – zonder officiële aanklacht – in de gevangenis verdween. Haar ouders wisten zeventig dagen lang niet of ze nog leefde. Toen hoorden ze dat hun dochter tot negen jaar was veroordeeld wegens ‘gevaar voor de staatsveiligheid’.

Een paar maanden geleden is Aisha na betaling van 1000 euro voorwaardelijk vrijgekomen. “Ik mag Bethlehem drie jaar niet verlaten”, zegt ze, schijnbaar emotieloos. “Doe ik dat toch, dan ga ik weer de gevangenis in.”

Het is duidelijk dat Aisha haar ervaring nog niet te boven is gekomen. Haar stem is monotoon, haar zijn ogen leeg als ze over de verschrikkingen vertelt.

“De eerste weken werd ik constant gemarteld. Ze bonden me vast, sloegen me en hielden me dagenlang wakker, net zo lang tot ik bekende. Daarna kwam ik met vijftien andere vrouwen in een cel van 3 bij 4 meter. Die lag onder de grond, dus er was amper daglicht.”

Aïsha en haar medegevangenen mochten één uur per dag ‘luchten’. Met 70 vrouwen tegelijk, in een kooi met luchtgaten in het plafond. De rest van de tijd bracht ze vooral in verveling door. De vrouwen werden door de – uitsluitend mannelijke – bewakers mishandeld. “Animals”, zegt Aisha vol haat. Het is een van de weinige Engelse woorden die ze kent.

Hulporganisatie YMCA helpt Aisha haar leven weer een beetje op de rails te krijgen, met therapie en scholing. Misschien wil ze politicologie gaan studeren. Later, wel te verstaan. Want over een toekomst durft ze nu nog niet na te denken. Ze is nog veel te bang dat de soldaten haar straks weer komen halen.

Om privacyredenen is Aisha’s naam veranderd.

[Kader]

Hannah Friedman (69), medeoprichter en lid van de Raad van Bestuur van de Public Committee Against Torture In Israel (PCATI)

De Joodse, van oorsprong Nederlandse, Hannah Friedman verhuisde op haar twaalfde met haar adoptieouders naar Israël  Haar eigen ouders waren tijdens de Tweede Wereldoorlog in een concentratiekamp omgekomen. Haar adoptieouders hadden daar hun beide zonen verloren. In Israël begonnen ze samen aan een nieuw leven.

Jarenlang was Hannah als vrijwilliger actief op het terrein van de mensenrechten. Maar tijdens de eerste intifada, waarbij zeker twintig Palestijnse gevangenen werden doodgemarteld, wilde ze méér doen. Samen met een aantal gelijkgestemde geesten richtte ze in 1990 ze de Public Committee Against Torture in Israel (PCATI) op. Het doel: het martelen van gevangen door het Israëlische geheime dienst uitbannen. Want dat gebeurde – en gebeurt – volgens haar maar al te vaak.

“Bij mannen vooral fysiek. Bij vrouwen komen er ook psychologische tactieken aan te pas. Dan wordt er bijvoorbeeld gedreigd hun kinderen af te pakken, of dat ze hun familie nooit meer zullen terugzien.”

PCATI spande de ene rechtszaak na de andere aan. Allemaal tevergeefs. Tot 1999. Hannah: “Toen bepaalde het Hoge Gerechtshof dat marteling door de geheime dienst verboden was. Een geweldige overwinning.”

Helaas lieten de rechters in hun uitspraak één uitzondering: bij een gevangene die een ‘gevaar voor de staat’ is, bleven alle verhoormethoden geoorloofd, inclusief marteling. Van die maas in de uitspraak is tijdens de tweede intifada (gestart in 2000) en daarna nog veelvuldig gebruik gemaakt. En dus procedeert PCATI stug door.

Hannah en haar comité krijgen veel kritiek over zich heen. Ze worden als verraders van de Israëlische staat gezien, vooral door ultrarechts. Maar dat weerhoudt haar er niet van om zich te blijven inzetten.

“Juist door de gruwelijke gevolgen van de Tweede Oorlog, die mijn persoonlijke leven hebben bepaald, zal ik me tot op mijn laatste dag hard maken voor het respecteren van mensenrechten. Oók als Israël zelf de boosdoener is.”

[Kader]

Drie weken oorlog

Op 15 mei 1948 roept Ben Goerion roept de staat Israel uit. Ruim 700.000 Palestijnen worden uit het gebied verjaagd. Een derde komt op de Gazastrook terecht, een derde op de Westelijke Jordaanoever en een derde in de omliggende landen. Om een toekomstige Palestijnse staat onmogelijk te maken, laat Israel Joodse kolonisten in de bezette Palestijnse gebieden wonen. Anno 2009 zijn dat er inmiddels 450.000. Desondanks blijven de Palestijnen strijden voor een eigen land. Na aanhoudende raketbeschietingen van de gewelddadige beweging Hamas begint Israel op 27 december 2008 met een bloedig offensief in Gaza, dat in drie weken tijd aan meer dan 1300 Palestijnen het leven kost, militairen en burgers. Aan Israëlische kant vallen 14 slachtoffers, 11 militairen en 3 burgers.

[Kader]

ICCO

De Nederlandse ontwikkelingsorganisatie ICCO zet zich in voor armoedebestrijding, democratisering, vrede en rechtvaardigheid. Ze doet dat in onder andere conflictgebieden en landen waar net begonnen is met wederopbouw. Daarbij wordt intensief samengewerkt met lokale organisaties. Zo helpt ICCO mensen in Latijns Amerika, Azië, Afrika en Oost Europa een menswaardig bestaan op te bouwen en economisch op eigen benen te staan.

Voor meer informatie, zie http://www.icco.nl of http://www.vrouwenstaansterker.nl.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: