EEN TIKKELTJE ONDEUGEND SLECHT? INTEGENDEEL!

28 Aug

Waarom de grenzen opzoeken – en er af en toe overheen gaan – goed is voor je persoonlijke ontwikkeling

“Eens per jaar was het feest”, vertelt Karin (34) over haar kindertijd. “Dan mocht ik van mijn moeder een baaldag opnemen. Zij meldde me ziek en ik deed de hele dag precies waar ik zin in had. ” Als ze aan die ‘stiekeme’ vrije dagen terugdenkt, wordt ze weer blij. “Spannend was het, vooral omdat ik wist dat ik iets deed dat eigenlijk niet mocht. Dat gaf zo’n gevoel van onafhankelijkheid! Des te meer omdat mijn ouders in het dagelijkse leven best streng waren.”

Soms begon Karin al maanden van te voren plannen te smeden voor haar jaarlijkse baaldag. Midden op de dag naar de film gaan bijvoorbeeld. Of haar kamer paars schilderen. Of met haar moeders make-up op naar de supermarkt. De grootste kick? Toen ze een keer openlijk langs haar klaslokaal fietste. “De kans om betrapt te worden maakte het nóg uitdagender. Achteraf stond ik te trillen op mijn benen. Maar ik had het gevoel de hele wereld aan te kunnen.”

Die eerste baaldag is inmiddels al 25 jaar geleden. Maar nog steeds meldt Karin zich eens per jaar ongeoorloofd ziek. “Het is mijn kleine daad van verzet. 364 dagen per jaar ben ik er voor anderen. Maar die dag doe ik wat ik wil. Ongeacht wat de rest van de wereld ervan vindt.”

De rust van regels

Van jongs af aan krijg je te horen wat goed is en wat fout. Het begint vaak heel praktisch. Je mag je  broertje niet slaan. En niet met je handen eten. Gaandeweg komen er steeds meer normatieve gedragsregels bij. Zo praat je niet tegen iemand. Pesten is slecht. Je moet niet teveel aandacht voor jezelf opeisen. Een diep decolleté is ordinair. Die – meestal ongeschreven – regels vormen de basis van een persoonlijk ‘wetboek’, dat je de rest van je leven bij je draagt.

Ouders spelen een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het idee over wat hoort en wat niet. Maar zij niet alleen. Elke levensfase kent zijn eigen ‘gedragscode’. Leraren, vrienden, collega’s, buren: ze koesteren allemaal opvattingen en verwachtingen. Over wat je draagt. Over hoe je met elkaar omgaat. Over hoe je je kinderen opvoedt. Over waar je je geld aan uitgeeft.

Al die voorschriften en gewoonten zijn er niet voor niets. Ze zorgen voor duidelijkheid, structuur en voorspelbaarheid. Dat is geruststellend. Het creëert ruimte om bijvoorbeeld samen te werken en relaties aan te gaan. Bovendien: zonder zou de maatschappij al gauw een chaos worden.

Maar er zit ook een keerzijde aan al die (zelf)opgelegde beperkingen. Voor je het weet, hebben ze je talenten vroegtijdig de kop ingedrukt. Maken ze dat je niet meer luistert naar wat je hart je ingeeft. En weerhouden ze je ervan om je ‘authentieke leven’ te leiden, zoals Oprah dat graag noemt. Wie kent er niet iemand die zijn droom om muzikant te worden opgaf, om de studie te gaan volgen die zijn ouders zo graag wilden? Of die haar ware liefde uit een ver land vaarwel zei, omdat haar familie dacht dat het nooit wat kon worden met een jongen uit een andere cultuur? Allemaal omdat ze aan de regels en verwachtingen van de omgeving wilden voldoen.

Risico loont

Psychologen zijn het erover eens: als je als persoon wilt groeien, als je het beste uit jezelf wilt halen,  is het belangrijk om je af en toe een klein beetje te misdragen. “Het is niet voor niets dat Karin zich zo uitgelaten voelde toen ze als kind zonder goede reden van school thuisbleef”, zegt prof. dr. Ingmar Franken, hoogleraar klinische psychologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. “Die behoefte zit van nature in ons. Kijk maar naar kleine kinderen: zij zijn constant aan het onderzoeken en uitproberen. Zonder dat zouden ze niet alleen nooit leren lopen of praten, hun hersenen zouden niet goed tot ontwikkeling komen.”

Als we ons altijd maar aan de regels zouden houden, zou er volgens Franken weinig terecht komen van de mensheid. “Een goed voorbeeld zijn de ontdekkingsreizigers van een paar eeuwen geleden. Zij gingen letterlijk de grenzen over. Astronomen doen dat nu nog steeds, net als uitvinders en kunstenaars. Hoe vaak worden zij niet vreemd aangekeken, of zelfs voor gek verklaard? Maar hun innerlijke drang om de regels te tarten, heeft ons wel gebracht waar we nu zijn. Als individuen en als maatschappij.”

Het was een bloedhete zomerdag toen Ella (28) in haar oude Fiat langs akkers vol groenten ergens in Flevoland reed. “Geen idee wat voor planten het waren”, vertelt ze. “Het enige wat ik zag waren de sproei-installaties die heerlijk verkoelend water rond spoten.” Na nog een paar kilometer zweten zonder airco, kon ze de verleiding niet langer weerstaan. “Ik ben een klein, stil zijweggetje ingereden, heb mijn kleren uitgetrokken en ben naakt door het veld gerend. Het gevoel van het koude water op mijn huid vergeet ik nooit meer. Zelden heb ik me zo vrij gevoeld. Het was alsof ik letterlijk en figuurlijk alles van me had afgegooid.”

Dat lekkere gevoel werd veroorzaakt door een stoot dopamine, aldus Franken, de signaalstof in de hersenen die onder andere een belangrijke rol speelt bij het ervaren van geluk. “Die natuurlijke kick is de manier van het lichaam om te zeggen: het loont om je grenzen te verkennen.”

Een positief en energiek gevoel is altijd prettig. Maar er zijn méér redenen waarom het goed is om bij tijd en wijlen een tikkeltje ondeugend te zijn. Het stimuleert de creativiteit en creëert goede herinneringen waar je tijden op kunt teren. Het geeft je de gelegenheid om afstand te nemen van het dagelijkse leven en de druk en spanning die daarbij horen. Iets nieuws en spannends proberen biedt bovendien een kijkje in een andere wereld. Het helpt je om te bepalen of je op de goede weg zit in je leven, of dat je je route misschien beter wat kunt bijstellen.

“Je ziet kanten van jezelf die je anders nooit zou hebben ontdekt”, zegt Franken. “Zo word je je meer bewust van wat je blij maakt en energie geeft, of waar je goed in bent. Zelfs als je actie niet helemaal loopt zoals je wilt, bijvoorbeeld omdat je betrapt wordt, leer je ervan. Dat maakt je flexibel. In psychologietermen: het geeft je een breder gedragsrepertoire om uit te putten, en daarmee zelfvertrouwen. Het klinkt tegenstrijdig, maar door af en toe je eigen grenzen te overschrijden, kom je uiteindelijk dichter bij jezelf.”

Daar kan Yvette (36) over meepraten. “Een paar maanden geleden ben ik flink uit de band gesprongen”, vertelt ze. “Op een dinsdagmiddag heb ik vanaf mijn werk spontaan een vriendin opgebeld en afgesproken om ’s avonds uit te gaan. Dat doe ik normaal nooit, zeker niet door de week.” Haar man keek dan ook raar op toen ze hem vertelde dat hij niet alleen de kinderen van de opvang moest halen, maar ook nog voor ze moest koken. “Eerst voelde ik me nog even schuldig, maar na het tweede glaasje witte wijn verdween dat snel. Zeker toen een knappe man me ten dans vroeg! We hebben de rest van de avond schaamteloos geflirt. Er is verder niets van gekomen – dat had ik ook niet gewild. Maar het gevoel nog steeds aantrekkelijk te zijn gaf me vleugels. Die bevestiging heb ik zo af en toe nodig, weet ik nu.”

Geniet en misdraag je met mate

De ene persoon heeft volgens Franken meer ‘talent’ om iets te doen wat eigenlijk niet hoort dan de andere. Impulsieve, autonome mensen, die sterk in hun schoenen staan en zich niet druk maken om wat de rest van de wereld daarvan vindt: dat zijn de verkenners van deze wereld.

“Het is een combinatie van aangeboren en aangeleerde voorkeur”, legt Franken uit. “In onze hersenen zit een systeem dat ons beloont als we iets onbekends of zelfs risicovols ondernemen. De gevoeligheid van dat beloningssysteem verschilt echter per individu. De een geniet er enorm van, de ander voelt zich er ongemakkelijk bij. De omgeving zorgt ervoor dat die biologische aanleg wordt gestimuleerd of juist wordt afgeremd.”

Dat we over het algemeen braaf binnen de (zelf)opgelegde grenzen blijven, heeft te maken met de angst voor bestraffing en afwijzing. Franken: “De behoefte om aardig gevonden te worden, om erbij te horen, is net zo goed een menselijk instinct. We hebben elkaar immers nodig om te overleven. Dan kun je qua gedrag maar beter niet buiten de boot vallen. Tegelijkertijd kan dat aanpassingsmechanisme je wel belemmeren om jezelf beter te leren kennen, om verder te komen in het leven. De truc is om evenwicht te vinden tussen de twee.”

Volgens Franken is er een kleine groep mensen die zich alleen maar rot voelen als ze iets doen wat eigenlijk niet mag. Zij ervaren een minder sterke dopaminekick, waardoor er voor hen weinig lol aan ondeugend gedrag te bleven is. Aan de andere kant van het spectrum heb je de personen die té impulsief zijn en constant risico’s nemen. Die moeten eerder afgeremd dan gestimuleerd worden. Maar de grote middenmoot zou veel baat kunnen hebben bij af en toe wat stout gedrag, denkt hij. “Al was het maar om erachter te komen dat je meer aankunt dan je denkt.”

Manager in spijkerbroek

Het is wel belangrijk dat je daarbij verstandig te werk gaat. “Te vaak gedragsregels breken kan tot problemen leiden”, stelt Franken. “Er treedt gewenning op, waardoor je steeds meer impulsen nodig hebt. Op den duur kan dat dwangmatig of verslavend worden.”

Als we het over onbehoorlijk gedrag hebben, denken we al snel aan ernstige zaken zoals vandalisme of overspel. Maar zover hoef je volgens Franken helemaal niet te gaan voor een positief psychologisch effect. “Integendeel. De gezonde vorm van je misdragen is het niet al te vaak te doen en de grens slechts een klein beetje over te gaan.”

Iets ‘anders dan anders’ naar je werk aandoen bijvoorbeeld. Thea (30) woonde zo ongeveer in haar spijkerbroeken, totdat ze vorig jaar afdelingshoofd werd. “Opeens voelde ik me geroepen om mantelpakjes te dragen”, vertelt ze. “Net als mijn collega-managers.” Maar na een paar maanden besloot ze de proef op de som te nemen en in een spijkerbroek bij een belangrijke vergadering op te draven. “Ik wilde eens zien hoe ver ik kon gaan. Tijdens het overleg merkte ik dat ik meer ontspannen was dan anders. Ik ging ook losser met mijn medewerkers om. De kritische opmerkingen waar ik bang voor was, bleven uit.” Ze realiseerde zich: wat je doet is belangrijker dan wat je draagt. Door dat besef is ze tegenwoordig veel relaxter op haar werk. Ongeacht of ze casual kleding aan heeft of een net pak. Want dat wisselt ze nu af.

Om te checken of je het slim aanpakt bij het overtreden van de regels, kun je jezelf twee vragen stellen. Ten eerste: heeft de regel eigenlijk wel nut? Vaak gedragen we ons op een bepaalde manier, simpelweg omdat we het zo gewend zijn. Een kind dat buiten de lijntjes kleurt, wordt automatisch gecorrigeerd. Maar is dat echt zo erg? Misschien levert het uiteindelijk wel een mooier resultaat op.

Nog belangrijker is de vraag: doe ik mezelf of iemand anders er kwaad mee als ik mijn boekje te buiten ga? Luidt het antwoord ja, dan kun je er beter vanaf zien. ‘Make memories, not trouble’, zoals de Amerikanen zeggen. Zolang je dat in je achterhoofd houdt, geldt: bij twijfel wel doen. Je moet maar zo denken: durven is even je evenwicht verliezen. Niet durven is jezelf verliezen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: