15 VRAGEN OVER NIERSCHADE

19 Aug

Gepubliceerd in Plus, september 2011.

Nieren protesteren niet; pas als ze voor 70% zijn uitgevallen, krijg je klachten. Die zijn zo vaag dat ze vaak niet worden herkend. Maar ze zijn wel gevaarlijk. Vooral mensen met hoge bloeddruk, diabetes of hart- en vaatziekten hebben kans op nierschade. Toch laten zij zelden hun nierfunctie bepalen. Terwijl dat heel eenvoudig kan.

Tekst: Marte van Santen

1. Waaraan merk je dat je nierschade hebt?

Dat is nou juist het probleem; je merkt er in eerste instantie niks van. Pas als de nierfunctie voor 70% of meer is uitgevallen, krijg je klachten. En zelfs die zijn dan nog vaag: vermoeidheid, jeuk, misselijkheid en een gebrek aan eetlust. Ze horen bij nierschade, maar ook bij andere aandoeningen. Vandaar dat ook ernstige nierschade vaak pas laat wordt ontdekt.

Is de schade eenmaal ernstig, dan wordt een teveel aan vocht in het lichaam niet meer door de nieren afgevoerd. Dat kan leiden tot (heftige) benauwdheid. Omdat het lichaam zichzelf steeds verder vergiftigt, ontstaan in de loop van de tijd vaak andere serieuze klachten, zoals hart- en vaatproblemen. Uiteindelijk kunnen patiënten aangewezen zijn op een donornier of op nierdialyse.

2. Waarom merk je het pas zo laat?

Omdat onze twee nieren een enorme reservecapaciteit hebben. Ze kunnen jarenlang op halve kracht werken, zonder dat je het merkt. Vandaar ook kun je best een nier missen.

3. Hoe vaak komt nierschade voor?

1 op de 20 mensen lichte nierschade. Hun nieren werken al iets minder goed, maar daar merken ze niets van. Hoewel het op zich weinig kwaad kan, is het toch belangrijk om zulke verborgen nierschade tijdig op te sporen. Dan kun je immers maatregelen nemen om verdere problemen (zoveel mogelijk) te voorkomen.

Bij 1 op de 200 Nederlanders kun je spreken van een ernstig gestoorde nierfunctie. Zij hebben klachten. In totaal zijn er in Nederland zo’n 40.000 mensen met ernstige nierschade. Van hen hebben er 8400 een niertransplantatie ondergaan en worden er 6300 gedialyseerd. Het overgrote deel van de nierpatiënten is 60-plus.

4. Wat doen de nieren ook alweer precies?

De nieren zijn boonvormige organen van zo’n twaalf centimeter lang en 160 gram zwaar. Ze liggen tussen de bovenrand van het bekken en de onderste ribben, aan de rugzijde van het lichaam.

Een nier is opgebouwd uit een miljoen kleine filtertjes, nefronen. Die filteren de afvalstoffen uit het bloed die vrijkomen bij de verschillende stofwisselingsprocessen in het lichaam. De afvalstoffen worden afgevoerd met de urine die de nieren produceren, precies genoeg om de vochthuishouding van het lichaam op peil te houden. Gebeurt dat niet, dan vergiftigt het lichaam zichzelf. Vandaar dus dat mensen met ernstige nierschade uiteenlopende klachten krijgen.

De nieren zijn tot slot ook hormoonfabriekjes. Ze maken drie belangrijke soorten aan: hormonen die de bloeddruk constant houden, hormonen die zorgen voor de productie van rode bloedcellen en hormonen die bijdragen aan de vorming van stevige botten.

5. Hoe ontstaat er schade aan de nieren?

Er zijn twee soorten nierschade: acuut en chronisch. Acute nierschade kan bijvoorbeeld ontstaan door een infectie, een auto-immuunziekte (waarbij het lichaam zich tegen de eigen niercellen richt en die afbreekt) of een blokkade in de vorm van nierstenen of een tumor. Acute nierschade is levensgevaarlijk, maar als de oorzaak wordt aangepakt herstellen de nieren zich in veel gevallen.

Chronische nierschade ontstaat geleidelijk, over een langere tijd, en komt het meest voor. De belangrijkste oorzaken zijn diabetes type II (‘ouderdomssuiker’) en/of een hoge bloeddruk. Door de hoge suikerwaardes in het bloed van diabetespatiënten raken de filtertjes in de nieren verstopt. Een hoge bloeddruk beschadigt  diezelfde filtertjes. Het deel van de nieren dat nog wel goed werkt raakt vervolgens overbelast en slijt extra snel.

Overigens slijten de nieren met het ouder worden ook vanzelf. Ongeveer vanaf je 40ste gaat je  nierfunctie heel langzaam achteruit. Een verder gezond persoon van 70 kan daardoor een nierfunctie hebben van 60 à 70%. Een behandeling is dan meestal (nog) niet nodig, maar je moet wel rekening houden met het minder goed werken van de nieren, bijvoorbeeld als je medicijnen krijgt voorgeschreven (zie vraag 10). Bovendien loop je dan een groter risico loopt om in de ‘gevarenzone’ te komen, waarbij wel behandeling nodig is. Vandaar dat de Nierstichting alle 60-plussers adviseert om jaarlijks hun nierfunctie door de huisarts te laten controleren. Mensen met een hoge bloeddruk, diabetes en/of hart- en vaatziekten doen er goed aan dat sowieso jaarlijks te doen, ongeacht hun leeftijd.

6. Dus een hoge bloeddruk kan zowel de oorzaak als het gevolg zijn van nierschade?

Klopt. Een hoge bloeddruk beschadigt de nierfilters. Als de nieren eenmaal zijn aangetast, wordt er minder van het hormoon aangemaakt dat de bloeddruk op peil houdt. Die stijgt daardoor en verergert de schade.

Een hoge bloeddruk is vaak het eerste signaal dat er iets mis is met de nierfunctie. Van de mensen met een hoge bloeddruk heeft naar schatting 20% een verminderde nierfunctie. Bij slechts een klein deel van hen zal dat op den duur tot problemen leiden, maar voorkomen is beter dan genezen. Om die reden is het jaarlijks testen van de nierfunctie zo belangrijk is. Nu doet slechts een kwart van de mensen die weten dat ze een hoge bloeddruk hebben dat.

7. Hoe wordt nierschade vastgesteld?

Met behulp van een simpele bloedtest en/of urinetest. Die laten zien dat de nieren niet naar behoren werken, maar niet waardoor dat komt. Om de oorzaak te achterhalen zijn meestal meer tests nodig, bijvoorbeeld beeldvormend onderzoek (echo, röntgenfoto of CT-scan) of een onderzoek van het nierweefsel.

8. En hoe wordt het behandeld?

Dat hangt af van de ernst. Zolang de nieren nog redelijk goed (meer dan 30%) werken en de patiënt geen klachten heeft, is het belangrijkste doel verdere beschadiging te voorkomen. Dat lukt het beste met een gezonde leefstijl: gezond eten, goed op gewicht blijven, voldoende bewegen en niet roken. Als er sprake is van een blijvend hoge bloeddruk wordt die meestal met medicijnen behandeld.

Bij een nierfunctie van 30 tot 15% is de behandeling er vooral op gericht om verdere complicaties te vermijden. Daartoe krijgen patiënten een speciaal dieet dat is afgesteld op de hoeveelheid afvalstoffen in hun lichaam en medicijnen.

Werken de nieren nog maar 15%, dan is een behandeling nodig die de nierfunctie vervangt. Het beste lukt dat met een niertransplantatie. Na een transplantatie wordt de nierfunctie weer minimaal 50%. Helaas zijn er meer patiënten die een nieuwe nier nodig hebben dan dat er donornieren beschikbaar zijn. Patiënten boven de 75 jaar zijn vaak niet fit genoeg meer om nog een transplantatie te kunnen ondergaan.

9. Wanneer moet je aan de dialyse?

Lukt het niet om iemand (snel) te transplanteren en zakt de nierfunctie onder de 15%, dan moet de patiënt gaan dialyseren. Met een speciale machine, een kunstnier, worden de afvalstoffen buiten het lichaam uit het bloed gefilterd. De gemiddelde leeftijd dat nierpatiënten met dialyse beginnen ligt tussen de 65 en de 70. Jaarlijks komen er zo’n 1600 dialysepatiënten bij. Er zijn 95 dialysecentra in Nederland. Jaarlijks overlijdt ongeveer 20% van de dialysepatiënten.

Dialyse is de tweede keusbehandeling, omdat een dialyseapparaat maar een klein deel van de filterfunctie van de nieren overneemt. Een patiënt die dialyseert houdt dus altijd meer afvalstoffen in zijn bloed dan iemand zonder nierschade, met alle klachten en complicaties van dien. Verder maakt een dialyseapparaat geen hormonen aan; daarvoor zijn medicijnen nodig. Bovendien zorgt de snelle verwijdering van overtollig vocht uit het lichaam tijdens het dialyseren voor een grote belasting is voor hart-en bloedvaten, waardoor die schade kunnen oplopen.

Vier van de vijf nierpatiënten dialyseren in een zorgcentrum met een kunstnier. Eén op de vijf patiënten kan thuis dialyseren door middel van een buikspoeling. Daarbij krijgt de patiënt een slangetje in zijn buik waarmee vier keer per dag afvalstoffen uit het lichaam worden gespoeld. Welke vorm van dialyse ook wordt gebruikt, het kost altijd veel tijd en beperkt het leven van de patiënt vergaand.

10. Hoe lang is de wachttijd op een nieuwe nier?

Gemiddeld vier jaar. Tegen de tijd dat er een nier beschikbaar komt, is de algemene conditie van een nierpatiënt soms al zo verslechterd dat hij niet meer voor transplantatie in aanmerking komt.  Vandaar dat steeds meer nierpatiënten met een goede conditie een levende donor zoeken in hun naaste omgeving. Bovendien zijn nieren van een levende donor vaak van betere kwaliteit dan van een overleden donor. Er is geen maximum voor de leeftijd tot waarop iemand een nier kan afstaan.

Van de 892 niertransplantaties die in 2010 werden uitgevoerd, waren er 471 met een donornier van een levende persoon. Een donornier gaat gemiddeld tien tot vijftien jaar mee. Sinds de eerste niertransplantatie in 1966 hebben in Nederland meer dan 17.000 patiënten een nier van een ander ontvangen.

11. Wat  voor ontwikkelingen kunnen we de komende jaren verwachten in de behandeling van nierschade?

Onderzoekers zijn hard bezig met de ontwikkeling van een miniatuurdialyseapparaat dat een patiënt continu bij zich kan dragen. Het kastje krijgt naar verwachting de grootte van een pak melk en zal ongeveer drie kilo gaan wegen. Het moet het in de toekomst voor meer nierpatiënten mogelijk maken om thuis te dialyseren.

Het grote voordeel van zo’n draagbare kunstnier is dat het bloed continu, 24 uur per dag wordt gezuiverd in plaats van enkele keren per dag of per week. Daardoor hopen zich minder afvalstoffen op in het bloed en schommelt de bloeddruk minder. Dat helpt om klachten als vermoeidheid, duizeligheid en jeuk tegen te gaan. Bovendien geeft een draagbaar dialyseapparaat patiënten veel vrijheid. Het maakt het makkelijker om bijvoorbeeld te blijven werken of om op vakantie te gaan. Als alles goed gaat kan de draagbare kunstnier binnen enkele jaren op mensen worden getest.

12. Waar moet je op letten as je weet dat je nieren niet goed meer werken?

Wanneer je medicijnen gebruikt, moet je extra alert zijn. Als de nieren minder functioneren, worden sommige medicijnen namelijk niet altijd goed meer uit het lichaam afgevoerd. Daardoor kan een normale dosering van een middel plotseling te hoog uitpakken. Voor nierpatiënten geldt dat ze een drie keer zo grote kans lopen op problemen als gevolg van geneesmiddelen als mensen zonder nierschade. Dat risico neemt met de leeftijd toe omdat oudere nieren sowieso minder goed werken, omdat ouderen meer last hebben van nierschade als gevolg van andere klachten en omdat zij vaak veel verschillende medicijnen gebruiken. De problemen stapelen zich dan als het ware op.

Weet u dat u een verminderde nierfunctie heeft, meld dat dan voor de zekerheid aan uw huisarts en uw apotheek. Doe dat iedere keer als u een recept voor een nieuw medicijn krijgt, zodat de dosering van het middel zo nodig kan worden aangepast. Als u een medicijnpaspoort heeft is het handig om daarin ook uw nierfunctie te laten opnemen.

13. Welke medicijnen worden bij nierschade minder goed afgevoerd?

Onder andere sommige pijnstillers, middelen tegen infectieziekten, bloedsuikerverlagende middelen, medicijnen voor hart- en bloedvaten, anti-allergiemiddelen en medicatie tegen jicht. (Huis)artsen werken er hard aan om het aantal fouten bij de dosering van dergelijke middelen flink terug te dringen. door de nierfunctie van de mensen die dergelijke medicijnen gebruiken regelmatig te controleren. Apotheken hebben er ook een rol in om dat in de gaten te houden. Dit voorjaar is de apothekenvereniging een pilot gestart, waarbij verschillende apothekers de nierfunctie van hun patiënten opvragen. Aan de hand daarvan controleren ze of medicatie wel in de juiste doseringen is voorgeschreven. Verder hebben huisartsen en internisten in 2009 samen een richtlijn opgesteld (Landelijke transmurale afspraak chronische nierschade) waarin staat dat patiënten met chronische nierschade vanaf een vroege fase behandeld en gecontroleerd moeten worden om een verdere achteruitgang van de nierfunctie te vertragen. Daarbij wordt ook gekeken naar het effect op andere medicijnen.

Als alle artsen en apothekers rekening zouden houden met de nierfunctie van patiënten, dan zou dat ieder jaar 50 tot 60 sterfgevallen als gevolg van verkeerd medicijngebruik kunnen voorkomen, zo schat  de apothekersvereniging. Bovendien zouden er jaarlijks 900 minder ziekenhuisopnames zijn.

14. Hoe zit het met middelen die zonder recept verkrijgbaar zijn?

Dan gaat het om een bepaalde groep van ontstekingsremmende pijnstillers, de zogenaamde NSAID’s (non-steroidal anti-inflammatory drugs), zoals ibuprofen, naproxen en diclofenac. Heeft u nierschade, overleg dan altijd met uw apotheek of de standaarddosering van dergelijke middelen die voor u geschikt is.

Overigens kunnen NSAID’s bij langdurig gebruik ook chronische nierschade veroorzaken. Verder is het oppassen geblazen met deze middelen bij buikgriep en/of ernstige diaree. Als het lichaam uitdroogt kunnen NSAID’s namelijk tot acute nierschade leiden.

15. Wat kun je zelf doen om (verdere) nierschade te voorkomen?

Gezond eten, een gezond gewicht houden, voldoende bewegen, niet roken en matig drinken. Het zijn dezelfde leefstijladviezen als ter voorkoming van een hoge bloeddruk en diabetes type II. Verder is het belangrijk om zo min mogelijk zout te gebruiken, juist voor mensen met lichte nierschade. De aanbevolen maximumhoeveelheid zout per dag is 6 gram. De meeste Nederlanders gebruiken echter het dubbele. Hoe meer zout u eet, hoe meer vocht uw lichaam vasthoudt. Dat leidt tot een hogere bloeddruk en daarmee een grotere kans op nierschade. De winst van een zoutarm dieet is groot: het kan beschadigde nieren jaren langer doen meegaan.

Dit artikel is tot stand gekomen met medewerking van prof. dr. Gerjan Navis, hoogleraar en internist-nefroloog in het Universitair Medisch Centrum Groningen en dr. Jasper Boomker, medisch bioloog en programmamanager bij de Nierstichting.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: