DOKTER, U BEGRIJPT ONS NIET (VROUWEN ZIJN ECHT ANDERS)

12 Jan

007008

Gepubliceerd in Red, februari 2013

Nederland loopt flink achter als het om zorg voor vrouwen gaat. Hoog tijd om daar verandering in te brengen. Door artsen en onderzoekers, en niet te vergeten: door onszelf.

Als je de afgelopen tijd een dokter hebt bezocht, heb je er vast niet bij stil gestaan dat de man in de wachtkamer naast je met dezelfde vage klachten misschien wel een snellere en betere diagnose kreeg dan jij. Of dat de medicijnen tegen een hoge bloeddruk die jullie beide kregen voorgeschreven bij hem doeltreffender werken dan bij jou. Waarom zou je ook? Nederland staat in de top vijf van landen met de beste zorg ter wereld. Dan kan hier toch geen sprake zijn van ongelijkheid?

Vrouwenkwaaltjes

Dat typische vrouwenklachten niet altijd even serieus worden genomen, is al lang bekend. Nog steeds krijgen vrouwen met bijvoorbeeld ernstige menstruatieproblemen soms van hun dokter te horen dat die ‘erbij horen’, en dat ze er maar ‘mee moeten leren leven’. Gelukkig komt daar de laatste jaren verandering in; bij onder andere huisartsen en gynaecologen is er steeds meer aandacht voor. Verder hebben veel ziekenhuizen tegenwoordig een speciale bekkenbodempoli en zijn er zelfstandige vrouwenklinieken waar je terecht kunt met bijvoorbeeld een chronische blaasontsteking, een afwijkend uitstrijkje of pijn bij het vrijen.

Een grote stap vooruit, maar daarmee zijn we er nog niet. In het algemeen is het namelijk zo dat ziekten zich bij vrouwen anders uiten dan bij mannen, en dat ze dus mogelijk ook anders behandeld moeten worden. Iets wat tot nu toe nauwelijks gebeurt.

“Medisch onderzoek, de ontwikkeling van nieuwe medicijnen, het opstellen van behandelprotocollen: het is decennialang gedaan vóór en dóór mannen”, zegt professor Bart Fauser, gynaecoloog in het UMC Utrecht en al jaren voorvechter van speciale vrouwenzorg. “Voor het gemak gingen zij er vanuit dat het bij vrouwen – met uitzondering van problemen in het bikinigebied –  van hetzelfde laken een pak was. Onzin natuurlijk. Vrouwelijke hormonen zorgen niet alleen voor ongesteldheid en baby’s, ze hebben invloed op de werking van het hele lichaam. De longen, het hart, de hersenen: ze functioneren bij vrouwen anders dan bij mannen. Maar tot op de dag van vandaag heeft de medische wetenschap daar nauwelijks oog voor.”

Het gevolg is dat dokters lang niet altijd begrijpen hoe ze veelvoorkomende aandoeningen bij vrouwen het beste kunnen vaststellen en behandelen. Uit internationaal onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat vrouwen vaak later worden geopereerd en minder goede medicijnen krijgen dan mannen. Niet uit kwade wil, meent Fauser, maar gewoon omdat artsen niet beter weten.

Dokters die anno 2013 nauwelijks snappen hoe een vrouwenlichaam werkt? En die vrouwen uit armoede maar behandelen alsof het mannen zijn? Ik kan mijn oren nauwelijks geloven. Als ik mijn vriendinnen erover vertel, zijn die al net zo verbluft als ik. Voorbeelden genoeg van vrouwen die zich niet serieus genomen voelen door hun arts. Maar dat onze zorg door gebrek aan kennis daadwerkelijk minder goed zou kunnen zijn, hadden we nooit kunnen vermoeden. Waarom heeft niemand hier ooit iets aan gedaan?

Lastige vrouwen

Begrijpen waarom een klacht ontstaat en wat je eraan moet doen, begint met goed wetenschappelijk onderzoek. En daar ligt meteen de kern van het probleem. Het overgrote deel van het medische onderzoek in de wereld wordt namelijk uitgevoerd bij mannelijke proefdieren en proefpersonen.

“Simpel gezegd is dat een kwestie van gemakzucht en kosten”, stelt Gert ter Horst, hoogleraar neurobiologie aan het UMC Groningen. “De vrouwelijke geslachtshormonen zorgen ervoor dat belangrijke lichaamswaarden constant schommelen. Het betekent dat je veel meer vrouwen nodig hebt om even betrouwbare onderzoeksresultaten te krijgen als bij mannen. Een grotere onderzoekspopulatie wil zeggen: meer moeite, meer tijd en meer geld. En die zijn er meestal niet.”

Mijn boerenverstand zegt me dat als een vrouwenlichaam zo anders functioneert, je toch juist apart onderzoek bij vrouwen zou moeten willen doen? Hoe weet je anders hoe je een ziekte moet aanpakken?

“Helemaal mee eens,” zegt Ter Horst. “Maar inmiddels zijn onderzoekers zo gewend om alleen mannen te gebruiken, dat ze er vaak niet eens bij stilstaan dat het bij vrouwen anders zou kunnen werken.”

Schildklierklachten, reuma, multiple sclerose, botontkalking, migraine: het zijn slechts een paar voorbeelden van ziektes die vrouwen (veel) vaker treffen dan mannen. Toch heeft tot nu toe niemand de moeite genomen om uit te zoeken waarom dat zo is, laat staan hoe je ze bij vrouwen anders moet behandelen. Ter Horst probeert daar verandering in te brengen, bijvoorbeeld met zijn onderzoek naar depressie, een aandoening die bij vrouwen twee keer zo vaak voorkomt als bij mannen.

“In ons laboratorium hebben we mannetjes- en vrouwtjesratten drie weken blootgesteld aan chronische stress, de belangrijkste oorzaak van depressie”, vertelt hij. “Wat bleek? Bij mannetjes nam de hersenactiviteit toe, bij vrouwtjes juist af. Vrouwtjesratten hebben dus een tegenovergestelde reactie op stress. Desondanks krijgen mannen en vrouwen bij depressie precies dezelfde medicijnen voorgeschreven. Antidepressiva die zijn ontwikkeld vóór en getest op mannen. Het is dus maar de vraag of ze bij vrouwen hetzelfde effect hebben.”

Het is bizar dat mannen en vrouwen medisch gezien op één hoop worden gegooid, erkent Ter Horst. Hij begrijpt mijn verontwaardiging en die van de (al dan niet depressieve) vrouwen om mij heen. Maar medicijnfabrikanten hebben er volgens hem meestal geen belang bij om speciale (depressie)medicijnen voor vrouwen te ontwikkelen. Het is een puur commerciële afweging: de extra investeringen die ze daarvoor moeten doen, verdienen zich simpelweg niet terug. En dus kunnen wij niet anders dan mannenpillen slikken.

Vage klachten

Een ander voorbeeld van een terrein waar de zorg voor vrouwen flink achterblijft, is dat van de hart- en vaatziekten. Het is doodsoorzaak nummer één onder vrouwen; jaarlijks sterven er in Nederland meer vrouwen aan hart- en vaatziekten dan mannen. De diagnose wordt bij hun later gesteld en ze krijgen soms minder goede hulp. De meeste vrouwen hebben hier geen idee van. Maar erger nog: veel cardiologen weet dat óók niet.

Neem het nieuwste handboek over hart- en vaatziekten van de Europese Society of Cardiology. 1300 pagina’s dik, maar er is geen enkel hoofdstuk gewijd aan de verschillen tussen mannen en vrouwen. De afbeeldingen in het boek – en alle andere leerboeken over hart- en vaatziekten – zijn van mannenlichamen. En dat terwijl hartproblemen er bij vrouwen vaak anders uitzien, en ook andere klachten kunnen geven.

“Veel hart- en vaatziekten ontstaan omdat bloedvaten dichtslippen”, verklaart Yolande Appelman, interventiecardioloog in het VUmc in Amsterdam en voorzitter van de werkgroep gender van de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie. “Een vastgelopen bloedstolsel zorgt voor een plotseling blokkade – een infarct. Bij mannen geeft dat meestal de bekende pijn op de borst. Vrouwen met een hartinfarct hebben echter vaak andere, vagere klachten, zoals algemene lamlendigheid, pijn in de bovenbuik, kaak, nek, rug of tussen de schouderbladen, kortademigheid, vermoeidheid, duizeligheid, een onrustig gevoel of misselijkheid en braken.”

Zulke ongemakken hebben we allemaal wel eens; ze kunnen ook allerlei andere oorzaken hebben. Een burn-out of de overgang bijvoorbeeld. Ze staan in ieder geval niet in het handboek van de cardioloog. Het gevolg: vrouwen worden vaker met de verkeerde diagnose naar huis gestuurd.

Petra (43) kan daarover meepraten. “Ik had een tintelende linkerarm en een onrustig gevoel in mijn lijf”, vertelt ze. “Volgens de huisarts was het niks, maar een vriendin die mee was – zelf verpleegkundige – eiste dat ik zou worden doorverwezen. Dat deed hij met tegenzin. Na een echo en een katheterisatie bleek dat mijn kransslagader volledig zat verstopt.”

Volgens Yolande Appelman luisteren artsen minder goed naar vrouwen met dit soort vage klachten. “Ze vragen onvoldoende door en doen niet altijd de benodigde onderzoeken. Daardoor duurt het gemiddeld langer voor vrouwen de juiste diagnose krijgen. De gevolgen laten zich raden: extra gezondheidsproblemen en misschien wel onnodig vroegtijdig overlijden.”

Ook bij Carolien (29) werden haar hartklachten in eerste instantie niet herkend. Ze wist al jaren dat ze een erfelijke vorm van hoog cholesterol had. Ondanks dat nam de huisarts haar benauwdheid niet serieus. “Zo’n jonge vrouw kon het volgens hem niet aan haar hart hebben. De cardioloog was trouwens ook sceptisch. Inmiddels ben ik twee keer gedotterd. Het is een wonder dat het zo goed is afgelopen.”

Mannenpraat

Mannen zijn kortom letterlijk en figuurlijk de norm in de gezondheidszorg. Te gek voor woorden, vinden Fauser, Ter Horst en Appelman. Zij zijn de eersten om toe te geven dat de emancipatie van de zorg mijlenver achterloopt. Binnen hun beroepsgroep vormen ze helaas echter nog een uitzondering; ze lopen ver voor de troepen uit.

Fauser hoopt dat er in Nederland binnen een paar jaar één of twee ‘centers of excellence’ voor vrouwenzorg komen, waarin verschillende specialismen samenwerken en er meer onderzoek naar de verschillen tussen mannen en vrouwen kan worden gedaan. In de tussentijd werkt hij met zijn collega’s van het UMC Utrecht aan een keurmerk voor ziekenhuizen met vrouwvriendelijke zorg.

In aanvulling daarop roept Yolande Appelman vrouwen op om hun klachten vooral ook zelf serieuzer te nemen, en zich niet door hun arts met een kluitje in het riet te laten sturen.

“Wij vrouwen hebben nog al eens de neiging om onze klachten af te zwakken, of er zelf een verklaring voor te zoeken. ‘Ik heb pijn in mijn arm en ik ben moe, maar dat komt vast omdat ik gisteren in de tuin heb gewerkt’, hoor ik bijvoorbeeld op mijn spreekuur. Vaak hebben ze ook al een oplossing bedacht: ‘Als ik een paar dagen rustig aan doe, gaat het vast vanzelf over’. Lekker makkelijk voor de dokter, zo’n zelfdiagnose. Maar het verhindert soms ook dat die verder onderzoek doet.”

Sowieso communiceren vrouwen volgens Appelman anders met hun arts. “Mannen zijn heel direct. Ze zeggen ‘ik heb pijn op mijn borst, doe er wat aan’. Van vrouwen krijg je er een heel verhaal omheen, met ontzettend veel details. Als dokter moet je dan heel gerichte vragen stellen om een duidelijk beeld van de klacht te krijgen.”

Conclusie: totdat onderzoekers en medici zich beter in vrouwen leren inleven, moeten we in de spreekkamer denken en praten als een man.

Om privacyredenen zijn de namen en leeftijden van Carolien en Petra veranderd.

 

[Kader]

Bijwerkingen

Wetenschappers gaan er al decennialang vanuit dat de geneesmiddelen bij vrouwen hetzelfde effect hebben als bij mannen, en dat zij dezelfde dosering nodig hebben. Dat die aanname onterecht is, wordt steeds duidelijker. Een aspirientje om hartklachten te voorkomen werkt bijvoorbeeld wel bij mannen van boven de 65, maar niet bij vrouwen van die leeftijd. En vrouwen hebben anderhalf à twee keer meer kans op bijwerkingen van medicijnen, onder andere omdat hun lichaam die op een andere manier afbreekt.

Jaarlijks belanden er zo’n 7000 mensen door bijwerkingen in het ziekenhuis. Voor haar promotieonderzoek zocht arts-onderzoeker Eline Rodenburg van het ErasmusMC in Rotterdam uit of vrouwen meer kans op zulke ernstige bijwerkingen lopen dan mannen. Het antwoord? Een volmondig ja, al hangt het risico wel af van het soort geneesmiddel.

“Het grootste verschil was te zien bij plaspillen die tegen een hoge bloeddruk worden gegeven, zogenaamde thiazidediuretica“, aldus Rodenburg. “Vrouwen lopen met deze veel voorgeschreven middelen een vier keer hoger risico op zulke ernstige bijwerkingen dat een ziekenhuisopname nodig is. Artsen en patiënten zouden daar meer alert op moeten zijn.”

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: