DAAROM LAAT IK MIJN STEM HOREN

11 Mrt

ANBO gr2014

Illustratie: Annemarie Kleywegt

Dit artikel is gepubliceerd in ANBO Magazine, maart/april 2014.

Gemeenten krijgen er steeds meer taken bij. Dat maakt uw stem bij de lokale verkiezingen belangrijker dan ooit.

Ik herinner me het als de dag van gisteren. Trots als een pauw was ik, en ook een beetje zenuwachtig, toen ik bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2 maart 1994 voor het eerst mijn stem mocht uitbrengen. Vijf maanden eerder was ik vol idealen aan mijn studie politicologie begonnen. Nu mocht ik, wereldverbeteraar in de dop, eindelijk zelf deelnemen aan het democratisch proces. Het voelde als een grote verantwoordelijkheid. Vooraf had ik me uitgebreid verdiept in de standpunten van de partijen in mijn gemeente, zodat ik op die grijze, koude woensdag een weloverwogen kruisje met het rode potlood kon zetten. Opgetogen verliet ik het stemlokaal in de plaatselijke school. Ik had de strijd van mijn voorouders voor algemeen kiesrecht eer aangedaan.

Twintig jaar later houd ik me als journalist en hoofdredacteur van ANBO Magazine nog dagelijks met politieke thema’s bezig. Mijn kijk op het reilen en zeilen van het lokale bestuur is in die jaren een stuk realistischer geworden, mijn grootste dromen heb ik teruggebracht tot praktische idealen. Maar nog altijd voelt het als een bijzonder voorrecht om te mogen stemmen. Helaas denkt lang niet iedereen er zo over. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen ging slechts 54 procent van de Nederlanders naar de stembus. Een historisch dieptepunt. En dat terwijl het belang van lokale verkiezingen alleen maar toeneemt.

Onwetendheid en onvrede

Het recht van inwoners om het bestuur van hun gemeente te kiezen, is eigenlijk een relatief recent fenomeen. Pas bij de grondwetswijziging van 1848 kwam de gemeenteraad aan het hoofd van de gemeente te staan, en mochten burgers raadsleden rechtstreeks kiezen. Het raadslidmaatschap voor het leven werd vervangen door een termijn van zes jaar (later teruggebracht naar vier). Aanvankelijk hadden alleen mannen van 23 jaar en ouder die een bepaald bedrag aan belastingen betaalden kiesrecht. Gaandeweg werd dat uitgebreid, tot in 1917 alle 23-plus mannen (en twee jaar later ook vrouwen) mochten stemmen.

Nadat de opkomstplicht in 1970 was afgeschaft, daalde het aantal stemmers snel. Maakte bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1966 nog 94 procent van de mensen de gang naar de stembus, in 1974 was het al afgenomen tot 69 procent. In 2010 stemde nog maar iets meer dan de helft (54 procent) van de kiesgerechtigden.

Voor een deel valt die daling te verklaren uit de ontzuiling, en het loslaten van tradities. De tijd dat families vanwege hun geloof of overtuiging vanzelfsprekend allemaal op dezelfde partij stemden, is immers lang voorbij. En hoe meer mensen twijfelen over hun politieke voorkeur, hoe groter de kans dat ze hun stemrecht ongebruikt laten.

“Maar er zijn meer redenen voor dat tanende animo”, weet Julien van Ostaaijen, die zich als bestuurskundige aan de Tilburgse School voor Bestuur en Politiek (Tilburg University) al meer dan tien jaar met lokale verkiezingen bezighoudt. “Het is een combinatie van onwetendheid, onverschilligheid en onvrede. De meeste burgers hebben geen idee wat er lokaal speelt, en ze vinden het lastig om daar goede informatie over te vinden. Bovendien zijn de verschillen in standpunten lokaal vaak minder groot. Dan denken mensen al gauw: het is één pot nat. En het cynisme over de landelijke politiek werkt ook door naar de lokale verkiezingen.”

Sowieso worden de uitslagen van gemeenteraadsverkiezingen tegenwoordig grotendeels bepaald door de landelijke politiek, blijkt uit Van Ostaaijens onderzoek. “Lokale thema’s doen er in het stemhokje nauwelijks toe. Het zijn de landelijke standpunten die meestal de doorslag geven, ook al zijn die in veel gevallen moeilijk door te vertalen naar de gemeentepolitiek. Alleen als een lokale politicus in de voorafgaande periode heel goed of juist heel slecht heeft gepresteerd, wil de uitslag voor zijn of haar partij nog wel eens van de landelijke electorale trend afwijken.”

Lokaal succes

Als het om gemeenteraadsverkiezingen gaat, is er nog een belangrijke ontwikkeling: het succes van lokale partijen is de afgelopen decennia flink toegenomen. Tezamen bezetten zij inmiddels ongeveer een kwart van alle raadszetels in Nederland. De verwachting is dat dat aantal bij de komende verkiezingen nog verder zal stijgen. Hoe valt dat te rijmen met het feit dat landelijke thema’s steeds dominanter zijn in de plaatselijke politiek?

“Het klinkt tegenstrijdiger dan het is”, zegt Eddy Habben Jansen, adjunct-directeur van ProDemos, een organisatie die burgers informeert over de democratische rechtstaat en hen stimuleert om hier een actieve rol in te spelen. “De toenemende onvrede met de landelijke politiek is namelijk één van de redenen dat lokale partijen aan populariteit winnen. Hoe meer mensen zich vervreemd voelen van wat er in Den Haag gebeurt, hoe groter de kans dat ze op een lokale partij stemmen.“

Iets anders is dat lokale partijen zich dikwijls focussen op één herkenbaar thema dat veel burgers raakt, zoals een gemeentelijke herindeling of grootschalige investeringen. Zij worden daarbij niet gehinderd door de standpunten van een landelijke organisatie waar ze zich aan moeten houden. Habben Jansen: “Denk aan Leefbaar Utrecht, dat zich nadrukkelijk verzette tegen de plannen voor de herinrichting van het centrum van de stad. Lekker duidelijk voor kiezers die niet goed wisten op welke partij ze moesten stemmen. En dan hebben lokale partijen vaak ook nog een aansprekende lijsttrekker met een groot netwerk, die veel inwoners – al dan niet persoonlijk – kennen.”

Meer mensen, meer taken

Van Ostaaijen en Habben Jansen vinden het beide zorgelijk dat steeds minder mensen voor de gemeenteraad gaan stemmen. “Het lokale beleid hoort een afspiegeling te zijn van de voorkeuren van de inwoners van een gemeente”, aldus Van Ostaaijen. “Maar door de lage opkomst is dat nauwelijks nog het geval.”

Daar komt bij dat gemeenten steeds meer te zeggen krijgen. “Door fusies zijn gemeenten de afgelopen decennia gemiddeld groter en groter geworden”, zegt Habben Jansen. “Tegelijkertijd hebben ze steeds meer taken en bevoegdheden gekregen. Denk aan de ouderenzorg, of de Wet maatschappelijke ondersteuning, Wmo. Vanaf 2015 komt er nog veel meer op het bordje van de gemeenten te liggen, bijvoorbeeld op het terrein van de thuiszorg, de jeugdzorg en de hulp aan werklozen.”

Habben Jansen wil maar zeggen: van uitvoerders zijn gemeenten medebeleidsmakers geworden. En dat betekent dat inwoners meer te kiezen hebben dan ooit. “Hoe meer ze zelf mogen bepalen, hoe groter de verschillen tussen gemeenten zullen worden. Zeker ook, omdat er tegelijkertijd flink moet worden bezuinigd. De verkiezingen op 19 maart zijn het moment om invloed uit te oefenen op welke keuzes er straks in uw gemeente worden gemaakt.”

Ook ANBO vindt het belangrijk dat zo veel mogelijk mensen gaan stemmen. Directeur Liane den Haan is het dan ook helemaal met Van Ostaaijen en Habben Jansen eens. “Per 1 januari 2015 krijgen gemeenten er zoals gezegd veel taken bij, vooral op zorggebied. Na de verkiezingen gaan de nieuwe gemeenteraden en colleges bepalen hoe ze de uitvoering daarvan willen organiseren. ANBO maakt zich daar grote zorgen over. Onervaren gemeenteraadleden en bestuurders worden dan voor het blok gezet om in heel korte tijd enorme veranderingen door te voeren. Nu al zeggen wethouders: we hebben de benodigde kennis en middelen niet. Als burgers moeten we er ons hard voor maken om belangrijke voorzieningen in stand te houden, of op een verantwoorde wijze opnieuw in te richten. Kortom: laat uw stem gelden!”

 

Zelf twijfel ik – net als heel veel anderen – nog over welke partij ik 19 maart zal kiezen. Maar dát ik ga stemmen staat vast. Voor mezelf en voor de democratie. Want ook al is het voor ons Nederlanders inmiddels vanzelfsprekend, kiesrecht is en blijft een voorrecht.

 

[Kader]

Wist u dat….

  • Het aantal gemeenten in Nederland de afgelopen veertig jaar meer dan gehalveerd is, van 913 in 1970 naar 403 nu?
  • Tot 1956 op stembiljetten geen partijnamen mochten staan, alleen lijstnummers?
  • De kiesleeftijd in 1963 werd verlaagd naar 21, en in 1972 naar 18?
  • Het aantal raadsleden afhangt van het aantal inwoners? De kleinste gemeenten (met minder dan 3000 inwoners) hebben negen raadsleden, de grootste (met meer dan 200.000 inwoners) 45.
  • Het aantal raadsleden altijd oneven is, zodat er nooit evenveel mensen voor als tegen kunnen stemmen?
  • Ook mensen uit andere EU-landen voor de gemeenteraadsverkiezingen mogen stemmen, mits ze in Nederland staan ingeschreven? Dat geldt trouwens ook voor niet EU-burgers die minimaal vijf jaar legaal in Nederland wonen.
  • Er ongeveer 10.000 stembureaus zijn? De meeste daarvan zijn van 7.30 uur tot 21.00 uur open.
  • U met uw stempas en legitimatiebewijs bij elk stembureau in uw gemeente kunt stemmen?
  • Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2010 Eindhoven de laagste opkomst had (44 procent) en Schiermonnikoog de hoogste (82 procent)?
  • Lokale partijen in 2010 gezamenlijk de meeste stemmen kregen (24 procent) gevolgd door de PvdA en de VVD (beide zestien procent)?
  • 2.277 van de 8.654 van de huidige raadsleden van lokale partijen zijn?
  • Slechts een op de vier raadsleden vrouw is?
  • Een raadslid per week gemiddeld 16,7 uur kwijt is aan het raadswerk?
  • In 2013 26 procent van de wethouders van lokale partijen waren? De partijen die daarna de meeste wethouders leverden waren het CDA (21 procent) en de VVD (19 procent).
  • De gemeenteraad de wethouders benoemt? De burgemeester wordt daarentegen door de Kroon aangesteld (op voordracht van de minister van Binnenlandse zaken en gebaseerd op een aanbeveling van de gemeenteraad).

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: