ALLES OVER HET GEHEUGEN

27 Jul

2015-05 ZIN geheugen2015-05 ZIN geheugen2

Gepubliceerd in ZIN 6, mei 2015.

Waarom weet u meer van die vakantie 20 jaar geleden dan van die van vorig jaar? Wordt het geheugen echt beter van kauwgom kauwen? En wat is digitale dementie? U lees het in ZIN’s geheugendossier. 

Kralen in het brein

Herinneringen liggen verspreid in de hersenen opgeslagen, maar wel op vaste plekken. Mark Mieras, wetenschapsjournalist en schrijver van het boek Ben ik dat? Wat hersenonderzoek vertelt over onszelf, legt het zo uit: ‘Een herinnering bestaat uit tientallen kleine stukjes, die als losse kralen door het brein verstrooid liggen. Het zijn niet de kralen zelf, maar het is de draad die de herinnering schept door de kralen met elkaar te verbinden. Hoe vaker je een herinnering oproept, hoe sterker de draad wordt en hoe makkelijker je hem weer terughaalt. Als de draad door de tijd of de ouderdom verslijt, valt de ketting uit elkaar. Dan blijft alleen nog een bak met losse kralen over.’

7

Zoveel getallen, woorden of beelden kun je tegelijk in je kortetermijngeheugen opslaan. Die worden daar tien tot twintig seconden vastgehouden. Alleen als een waarneming belangrijk genoeg is, gaat hij verder naar een ander deel van de hersenen, de hippocampus. Dat is het centrale hersencentrum voor alles wat met leren en onthouden te maken heeft. Daar wordt de waarneming ‘klaargemaakt’ voor opslag in het langetermijngeheugen.

2 jaar

Zo lang kan het duren voordat een herinnering volledig in ons brein is vastgelegd. Om een herinnering ‘stevig’ te maken, zijn nieuwe zenuwverbindingen nodig. Het kost tijd om die aan te leggen. Pas als de juiste verbinding is gelegd, kan de herinnering definitief naar het langetermijngeheugen verhuizen. Of een herinnering daar wel of niet belandt, hangt af hoe van belangrijk we hem vinden. Aandacht is daarbij het sleutelwoord. ‘Zonder aandacht stromen je waarnemingen direct weg in het putje van de vergetelheid’, aldus schrijver Mark Mieras. ‘Maar geef je véél aandacht aan iets, bijvoorbeeld omdat je het belangrijk of interessant vindt, dan is de kans groot dat de waarneming een vast plekje in je geheugen krijgt. Hoe vaker je de herinnering vervolgens terughaalt, hoe steviger hij daar blijft zitten.’

100 terrabytes

Hoeveel informatie past er in ons geheugen? Daar zijn de geleerden nog niet over uit. Een getal dat vaak wordt genoemd is 100 terabytes. Ter vergelijk: één terabyte aan informatie komt ongeveer overeen met alle tekst uit een grote universiteitsbibliotheek. Dit aantal is echter een wilde gok. Herinneringen liggen namelijk niet vast op één plek in het brein, zoals gegevens op een harde schijf van een computer; het zijn dynamische netwerkjes. Alles wat we leren en opslaan moet op een of andere manier in verband worden gebracht met wat we al weten. Hoe het brein die nooit eindigende taak volbrengt (en hoeveel ruimte daarvoor is), is nog steeds niet opgehelderd.

Chunking

Een mobiel nummer heeft tien cijfers. Te veel om goed in je kortetermijngeheugen te prenten (want daar passen immers maximaal zeven items in). Gelukkig is er een trucje om dit probleem te ondervangen: chunking. Oftewel, informatie bundelen in logische brokjes. Het telefoonnummer 06-12345678 kun je opbreken in tien losse getallen, maar ook in 0, 6, 12, 34, 56 en 78. Zo hoef je opeens maar zes cijfers te onthouden.

Zo is het gegaan. Toch?

Herinneringen zijn niet statisch; iedere keer dat je ze oproept, veranderen ze. Alles wat ons in het heden overkomt, heeft invloed op wat we al eerder in ons geheugen hebben opgeslagen. Simpel gezegd: onze standpunten van nu kleuren onze herinneringen van vroeger. Terwijl we ouder worden, ontwikkelt ons geheugen zich dus mee. Een goed voorbeeld is het krijgen van kinderen. Door die ervaring veranderen de herinneringen aan onze eigen jeugd, zo heeft onderzoek uitgewezen. Stel, vóór de geboorte van uw kind herinnerde u uw ouders als autoritair. Maar als u zelf duidelijke regels voor uw kinderen gaat stellen, lijkt uw eigen opvoeding opeens een stuk minder streng. Niet alleen dat, de herinnering die u daaraan had, kan daadwerkelijk veranderen. Terugkijkend herinnert u uw ouders dan opeens als ‘tamelijk makkelijk’.

Vroege herinneringen

De meeste volwassenen kunnen zich maar één of twee gebeurtenissen voor hun vierde jaar herinneren. En voor hun derde jaar helemaal niets. Dat komt waarschijnlijk omdat heel jonge kinderen nog niet in staat zijn om ervaringen naar woorden te vertalen. Daardoor lukt het niet herinneringen vast te pinnen in het brein.

In beweging

Dat sporten goed is voor ons lijf, wisten we al. Maar het stimuleert óók het geheugen. Wetenschappers van de Californische Irvine’s Center for the Neurobiology of Learning & Memory bestudeerden vijftig volwassenen tussen de 50 en 85 jaar oud. De helft was mentaal fit, de andere helft had geheugenproblemen. Iedereen kreeg allereerst plaatjes te zien van dieren en de natuur. De participanten werden vervolgens onafhankelijk van hun mentale staat in twee groepen opgedeeld. De ene helft fietste zes minuten, terwijl de andere helft niets deed. In de geheugentest die een uur later volgde, scoorde de sportende groep beduidend beter. De reden? De extra doorbloeding tijdens bewegen houdt hersencellen waarschijnlijk in conditie. Bovendien stimuleert het de aanmaak van nieuwe cellen in het geheugencentrum.

Pijnlijke herinneringen wissen  

Wetenschappers van de Radboud Universiteit in Nijmegen zijn er in geslaagd om herinneringen te wissen uit het geheugen van mensen met een ernstige depressie, zo meldden zij onlangs in het tijdschrift Nature Neuroscience. De onderzoekers lieten 42 proefpersonen eerst kijken naar twee onplezierige fotoseries, van een auto-ongeluk en een mishandeling. Een week later kregen de patiënten één van de twee fotoseries nog eens te zien, waarna ze een elektrische schok ontvingen. Meteen na deze stroomstoot konden de proefpersonen veel vragen over de laatst vertoonde fotoreeks nog goed beantwoorden. Maar een dag later herinnerden ze zich nauwelijks nog iets van de beelden. De fotoreeks die ze niet vlak voor de elektroshock hadden gezien, maar alleen een week eerder, konden ze zich nog wel voor de geest halen. Volgens hoofdonderzoeker Marijn Kroes toont de techniek aan dat herinneringen vlak nadat ze opnieuw worden opgehaald door het brein, vatbaar zijn voor verstoring en kunnen worden gewist. De experimentele techniek biedt nieuwe aanknopingspunten om mensen van trauma’s af te helpen.

Het is de ouderdom (of toch niet?)

Eind jaren negentig kwamen onderzoekers in de hersenen van vijf oudere mensen piepjonge hersenencellen tegen. Daarmee was voor het eerst aangetoond dat zenuwcellen en verbindingen in de hersenen zich continu vernieuwen. Het idee dat je met het ouder worden steeds vergeetachtiger en dommer wordt omdat je hersenen afsterven, klopt dus niet. Kennis terugvinden gaat met het verstrijken van de jaren wel minder vlot. Dat heeft onder andere te maken met een tragere bloedsomloop en met een stroevere werking van het geheugencentrum, de hippocampus. Ook de afbraak van verbindingen tussen zenuwcellen – die overigens al rond je dertigste begint – zorgt ervoor dat je herinneringen op den duur minder makkelijk terugvindt.

Bij de tijd

Steeds minder ouderen lijden aan ‘leeftijd gerelateerd geheugenverlies’. Tussen 1993 en 2002 daalde het percentage (Amerikaanse) 70-plussers met geheugenproblemen van 12,2 naar 8,7 procent, blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Michigan. De verklaring? Hedendaagse 70-plussers zijn beter opgeleid dan vorige generaties (en trainen hun brein dus beter). Ook hebben ze een gezondere leefstijl en laten zij zich vaker tijdig behandelen voor hoge bloeddruk en hoog cholesterol (waardoor ze minder problemen hebben met de vaten in de hersenen).

Als de dag van gisteren

De zomervakantie op hun 15e staat veel mensen nog helder voor de geest. Maar het hotel waar ze vorig jaar waren… Het is een raar gegeven dat we gebeurtenissen van lang geleden soms beter weten op te diepen dan recente herinneringen. Dat heeft ermee te maken dat het geheugen in de tienerjaren in optimale conditie is. Maar ook met het feit dat gebeurtenissen in die periode vaak een diepe indruk achtergelaten. ‘In die fase van het opgroeien maak je veel dingen voor het eerst mee’, verklaart psycholoog Douwe Draaisma, schrijver van onder andere Het vergeetboek. ‘Je eerste liefde, voor het eerst alleen op vakantie, je eerste eigen huis. Dat zijn allemaal gebeurtenissen die verhoudingsgewijs met veel aandacht worden vastgelegd. Bovendien vormen ze een referentiekader voor je latere leven. Je denkt er daardoor vaak aan terug. Alles bij elkaar maakt het dat die herinneringen beter zijn verankerd dan veel gebeurtenissen uit het recente verleden.’

Replay

Tijdens je diepe slaap speelt het geheugencentrum in de hersenen herinneringen steeds opnieuw versneld af. ‘Replay’, noemen wetenschappers dat. Het zorgt ervoor dat herinneringen steviger komen vast te liggen. Het oude adagium dat je voor een examen beter vroeg naar bed kunt gaan dan de hele nacht door te leren, klopt dus echt.

Andersom is het zo dat een slaaptekort de kans op valse herinneringen vergroot. Als mensen na een nacht zonder slaap worden geconfronteerd met foto’s van een misdrijf, onthouden ze minder goed wat ze hebben gezien, meldden Amerikaanse onderzoekers in het wetenschappelijk tijdschrift Psychological Science. Ze lieten 104 studenten foto’s zien van een portemonnee die op straat uit iemands tas werd gestolen. In het tweede deel van het experiment kregen de studenten verklaringen te lezen die tegenstrijdigheden bevatten met de foto’s. Volgens de beschrijvingen verborg de zakkenroller de portemonnee bijvoorbeeld in zijn broekzak, terwijl op de foto te zien was geweest dat hij die in zijn jas had gestopt. Proefpersonen die vóór het experiment een nacht niet hadden geslapen, namen dit soort verklaringen veel vaker voor waar aan. Ze geloofden achteraf dat ze de valse details daadwerkelijk op de foto’s hadden gezien.

Schijnherinneringen

Niets is zo verraderlijk als het geheugen. Dat bleek wel uit een experiment dat tien maanden na de Bijlmerramp in 1992 werd gedaan. Psychologen vroegen toen aan studenten en juristen of ze de (niet bestaande!) film hadden gezien die was gemaakt op het moment dat het vliegtuig op de flat in de Bijlmer stortte. Meer dan de helft meende dat ze deze film inderdaad hadden gezien. Ze beantwoordden zelfs detailvragen over de inhoud ervan. Conclusie: met het verstrijken van de tijd, vergeten we niet alleen steeds meer. Hoe slechter de herinnering, hoe groter ook de kans dat onjuiste fantasieën, speculaties of suggesties in ons brein wortelschieten en voor waar worden aangenomen.

Dit heb ik eerder meegemaakt…

De bekendste vorm van een schijnherinnering is het déjà vu: het gevoel dat je iets al eens eerder hebt gezien of meegemaakt, terwijl je weet dat dit niet zo is. Naar schatting 60 procent van de volwassenen ervaart dit verschijnsel wel eens. Het werkt zo. We slaat allerlei herinneringen op die niets te maken hebben met eigen ervaringen, zoals informatie uit kranten, boeken en films. Als we iets meemaken wat veel overeenkomsten vertoont met een van die opgeslagen herinneringen, kan het voelen alsof we het al een keer hebben beleefd. Maar in feite is zo’n déjà vu niet meer dan een foutje in de registratie van een beeld dat onze hersenen binnenkomt.

Ogen dicht

Probeert u zich uit alle macht iets te herinneren? Doe dan uw ogen dicht. Ons geheugen werkt namelijk effectiever als we ons afsluiten van de buitenwereld. Dat blijkt uit recent onderzoek van de Britse Universiteit van Surrey. Het blokkeren van de afleidingen om ons heen helpt om zaken (en zeker belangrijke details) beter terug te halen.

Digitale dementie

Het Google-effect: daar waarschuwt de Duitse geheugenonderzoeker Manfred Spitzer in zijn recente boek Digitale dementie voor. Doordat veel van ons denkwerk is overgenomen door internet gaat ons geheugen achteruit, stelt hij. Spitzer: ‘Onze hersenen functioneren als een spier: als ze gebruikt worden, dan groeien ze. Worden ze niet getraind, dan verschrompelen ze.’ Hij verwijst onder meer naar Engels onderzoek onder taxichauffeurs. Alleen bij taxichauffeurs die veel routes hadden ingestudeerd, was er een toename van het aantal verbindingen in de hippocampus zichtbaar. Maar Amerikaanse collega’s van de Duitse hoogleraar zijn veel minder somber. Volgens hen past ons geheugen zich juist aan de nieuwe ontwikkelingen aan. Studenten onthouden nu eerder hoe ze het antwoord op een vraag kunnen vinden dan dat ze het antwoord zelf onthouden. ‘Transactief geheugen’ noemen ze dat. Op die manier worden we volgens hen juist steeds slimmer.

100 dagen

Zoveel tijd schijnen we gedurende ons leven gemiddeld te besteden aan het zoeken naar spullen. Het loont dus echt om die sleutels op een vaste plek op te bergen, zodat u nooit meer vergeet waar ze zijn!

Vier de vergeetachtigheid

Zou het niet heerlijk zijn als je alles zonder problemen kon onthouden? Helemaal niet! Sterker nog, vergeten is eigenlijk een zegen. Onze hersenen hebben de taak om ons te helpen omgaan met alle verwachte en onverwachte gebeurtenissen in ons leven. Om hun werk goed te kunnen doen, moeten ze orde scheppen in de chaos van alle indrukken die we binnenkrijgen. Alleen de herinneringen die de hersenen helpen bij hun taak mogen blijven. Alle anderen worden onherroepelijk verwijderd. En gelukkig maar. Want als je alles wat je zag, rook, hoorde, proefde of voelde zou opslaan in je lange termijngeheugen, zou je gek worden van alle nutteloze informatie in je hoofd.

Gevangen in het nu

Verleden en toekomst liggen in de hersenen dicht bij elkaar. De ziekte van Alzheimer tast hierdoor niet alleen het geheugen, maar ook de verbeelding van de toekomst aan. Patiënten met Alzheimer zitten als het ware gevangen in een eeuwig ‘nu’, zonder te begrijpen hoe het leven gisteren was of hoe het er morgen uit zou kunnen zien.

Hersengymnastiek

De hersenen laten je hele leven lang nieuwe zenuwcellen groeien. Oude cellen creëren onderling bovendien steeds nieuwe verbindingen. Hoe meer we onze hersenen gebruiken, hoe meer nieuwe cellen en verbindingen er worden aangemaakt en hoe beter ons geheugen wordt. ‘Dat vergt wel een serieuze aanpak’, aldus schrijver Mark Mieras. ‘Je moet vooral hersengebieden trainen die zwak zijn. De meeste mensen gebruiken juist bij voorkeur hun sterke gebieden. Wie goed kan rekenen maakt graag sommetjes. Maar je hebt pas iets aan hersentraining als je oefent waar je niet goed in bent.’

Een andere belangrijke factor is motivatie. Mark Mieras: ‘Mensen die heel gemotiveerd zijn, hebben meer baat bij geheugentraining. Het is dus handig om voor je hersenen uitdagingen te verzinnen waar je enthousiast van wordt. Speel bijvoorbeeld regelmatig een spelletje Memory of ik-ga-op-reis-en-ik-neem-mee met de (klein)kinderen. Zet geen nummers meer in je telefoon, maar leer ze uit je hoofd. Schaf het boodschappenlijstje af. Laat je TomTom thuis. Maak bovenal korte metten met de routine in je leven. Want van sleur worden je hersens sloom.’

Overigens moet het effect van geheugenoefeningen ook weer niet worden overschat. Volgens psycholoog Douwe Draaisma helpen ze je weliswaar om namen of feiten beter te onthouden, maar neemt de totale geheugencapaciteit er niet door toe. ‘Geheugenspelletjes hebben alleen zin als je één specifieke functie wil trainen, bijvoorbeeld het leren van Italiaanse woordjes of het maken van sudokupuzzels. Gezichten van mensen of dingen de je overkomen, ga je er niet beter van onthouden.’

Walnoten en kauwgom

Kauwgom kauwen zou het bloed dat naar de hersenen stroomt zuurstofrijker maken, waardoor er makkelijker verbindingen tussen zenuwcellen worden gelegd. Het eten van zalm en walnoten moet het herinneren makkelijker maken. En het extract van de boom Ginkgo Biloba wordt verkocht als geheugenverbeteraar. Maar is daar nu echt iets van waar?

Vast wel een beetje, denkt psycholoog Douwe Draaisma. Maar we doen er goed aan om dat soort beweringen wel met een flinke korrel zout nemen, meent hij. ‘Gezond eten en regelmatig bewegen is goed voor je hele lichaam, dus óók voor je hersenen. Maar het effect ervan op je geheugen is heel klein. En er is nog niet één voedingsupplement op de markt gebracht waarvan bewezen is dat het de geheugencapaciteit echt verbetert.’

Volgens Draaisma zijn vooral tekorten aan bepaalde stoffen slecht voor je geheugen. Te weinig glucose (suiker) bijvoorbeeld zorgt voor minder aceltylcholine in de hersenen, een stof die nodig is om de verbindingen tussen de zenuwcellen mogelijk te maken. Vooral ’s ochtends is het belangrijk voldoende glucose tot je te nemen, omdat het brein dan om voedsel schreeuwt na een hele nacht niets te hebben ‘gegeten’. Stevig ontbijten dus! En een chronisch gemis aan vitamine B1 kan het Syndroom van Korsakoff (geheugenverlies) veroorzaken. Douwe Draaisma: ‘Tekorten van dat soort stoffen opheffen helpt. Maar andersom werkt het helaas niet. Een overschot aanleggen van glucose of vitamine B1 geeft geen beter geheugen.’

Wie schrijft, die blijft

Met de hand notities maken, zorgt ervoor dat we informatie beter onthouden  dan wanneer je een computer gebruikt. Dat blijkt uit een onderzoek uit 2014 van de Amerikaanse Princeton University. 65 studenten bekeken een lezing over een interessant, maar onbekend onderwerp. Met een laptop of een notitieboekje maakten ze aantekeningen. Vervolgens kregen ze drie andere opdrachten om ze af te leiden. Een half uur later maakten ze een test over de informatie die in de lezing besproken was. De laptopgebruikers en schrijvers bleken evenveel feitelijke vragen juist te beantwoorden. Maar de studenten die aantekeningen maakten op een notitieblok scoorden beter op conceptuele vragen, die meer inzicht vereisten. Een week later wisten de schrijvers zich nog steeds meer te herinneren van de lezing. Vermoedelijk omdat de informatie door hen beter was verwerkt.

Het valt best mee

Een laatste wijze tip van de Harvard Medical School: heilig geloven dat uw brein achteruit sukkelt met het komen van de jaren werkt als een ‘self fulfilling prophecy’. Hun onderzoek toonde aan dat senioren geheugentesten minder goed doen als ze vooraf blootgesteld worden aan negatieve stereotypen over ouderdom en een achteruithollend geheugen. Heel wat beter waren de resultaten wanneer mensen vooraf geconfronteerd werden met positieve berichten over hoe je geheugen getraind kan blijven tot op vergevorderde leeftijd.

Memory voor volwassenen

Memory spelen kinderachtig? Niet met het Dutch Design Memory Game. De opdracht is simpel: vind twee kaarten met objecten van dezelfde Nederlandse ontwerper. Er zijn trouwens ook allerlei andere volwassen uitvoeringen van het spel te krijgen, bijvoorbeeld over Amsterdam of Vincent van Gogh.

BIS Publishers, € 15,00. Onder andere te bestellen via bol.com.

Collectief geheugen

Het Geheugen van Nederland is een beeldbank waar u online de collecties van musea, archieven en bibliotheken kunt bekijken. De beeldbank geeft toegang tot het gedigitaliseerde erfgoed van meer dan honderd instellingen en biedt prachtig beeldmateriaal van onder meer foto’s, beelden, schilderijen, keramiek, moderne kunst, tekeningen, postzegels, affiches en krantenknipsels. Naast beeldmateriaal is er ook video en geluid te bekijken en te beluisteren.

Geheugenvannederland.nl

Geheugenapps

  • Einstein Hersengymnastiek: dertig oefeningen in de categorieën geheugen, logica, rekenen en zicht. (Gratis basisversie. Het complete programma kost € 4,99.)
  • Memorando Breinspellen: je geheugen, concentratie en reactievermogen verbeteren met vijftien spellen op meer dan 450 niveaus (€ 3,99 per maand).
  • Memory: van de digitale versie van het aloude spel zijn verschillende apps te vinden.
  • Lumosity: een professionele en uitgebreide app waarmee je je geheugen en aandacht kunt trainen. De eerste vijf sessies zijn gratis. Mocht je verder willen spelen, dan betaal je €7,99 per jaar. (Engelstalig)

Websites om je geheugen te verbeteren

  • De online braintraining van Neurocampus.nl (het grootste braintrainingplatform van Nederland met 185.000 leden) is ontwikkeld in samenwerking met TNO en experts uit de zorg en de wetenschap. Op deze website kunt u vijf cognitieve vaardigheden trainen: taal, rekenen, inzicht, geheugen en logica. Tien minuten per dag oefenen zou al resultaat moeten opleveren.
  • De Universiteit van Amsterdam biedt een gratis online geheugenverbeteringscursus aan. Hierin leert u verschillende technieken om dingen beter te onthouden. Memory.uva.nl/training/geheugenverbetering
  • Op Memorando.nl geef u aan aan welke vaardigheden u wilt verbeteren, waarna er dagelijks vijf spellen voor u worden geselecteerd die passen bij uw persoonlijke doelstellingen.

Meer lezen?

  • Tony Buzan, Verbeter uw geheugen in weinig tijd (Deltas 2009).
  • Douwe Draaisma, Vergeetboek (Historische Uitgeverij 2010).
  • Douwe Draaisma, De heimweefabriek – Geheugen, tijd en ouderdom (Historische Uitgeverij 2008).
  • Mark Mieras, Ben ik dat – Wat hersenonderzoek vertelt over onszelf (Nieuw Amsterdam 2009).
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: