DOSSIER: JEUK

9 Aug

Margriet32 coverMargriet32 dossier jeuk

Gepubliceerd in Margriet 32, augustus 2015.

Waarschuwing: dit artikel kan milde jeuk veroorzaken. Een behoefte om te krabben die steeds sterker wordt, naarmate u verder komt en meer leest over contactallergie, eczeem en het heerlijke krabben zelf. Want alleen van denken aan jeuk krijg je al de kriebels.

[Cijfer]

Zo’n 400.000 Nederlanders hebben constitutioneel eczeem. Nog eens 350.000 mensen lijden aan de huidziekte psoriasis en eveneens 350.000 mensen hebben last van galbulten (netelroos). Van de mensen met een van deze huidaandoeningen krijgt de helft te maken met chronische jeuk. Alles bij elkaar een heel grote groep dus.

[Cijfer]

27 van de 1000 mensen die de huisarts bezoeken, komen daar vanwege jeuk. Hoe ouder, hoe meer jeukklachten: bij patiënten van 75 jaar en ouder zijn 46 van de 1000 huisartsenbezoeken voor jeuk. Dat komt vooral omdat oudere mensen vaak een drogere en dunnere  (en dus kwetsbaarder) huid hebben. In een op de vijf gevallen kan de huisarts geen duidelijke oorzaak voor de jeuk vinden. Bij mensen van boven de 75 is dat zelfs bij een op de drie.

Bron: Huisarts & Wetenschap

[Kader]

Veel voorkomende oorzaken van jeuk:

  • Droge huid
  • Insectenbeten
  • Allergische reacties
  • Eczeem
  • Psoriasis
  • Galbulten (netelroos)
  • Aambeien
  • Schimmelinfecties (bijvoorbeeld zwemmerseczeem)

Behalve oorzaken van buiten kan jeuk ook een uitingsvorm zijn van een andere ziekte, zoals diabetes, lever- of nierziekten of bepaalde vormen van kanker.

[Kader]

Jeuk als bijwerking

Verschillende soorten medicijnen kunnen als bijwerking jeuk geven. Bloeddrukverlagers,  cholesterolverlagers, pijnstillers en antibiotica bijvoorbeeld, middelen die honderdduizenden Nederlanders gebruiken.

[Interview 1]

Wat is jeuk?

Dermatoloog dr. Marjolein de Bruin van het UMC Utrecht, gespecialiseerd in eczeem en jeuk: “Als de huid ontstoken is, bijvoorbeeld na een insectenbeet of bij huidziekten als eczeem of psoriasis, komen er bepaalde stofjes in de huid vrij die de jeukzenuwen prikkelen. De meest bekende is histamine. De automatische reactie bij jeuk is om te gaan krabben. Dat biedt heel even verlichting. Maar omdat je daarmee de huid beschadigt, komt er nog meer histamine vrij en komt de jeuk dubbel zo hard terug.”

Komt het veel voor?

“Heel veel. Naar schatting 1 op de 7 Nederlanders lijdt aan chronische jeuk. Dat betekent dat zij minstens zes weken achter elkaar jeuk hebben, meestal als gevolg van eczeem, psoriasis of galbulten. Daarmee is het een van de meest voorkomende huidklachten die bovendien heel veel ellende veroorzaakt. Mensen kunnen er echt wanhopig van worden.”

Is jeuk nog ergens goed voor?

“Heel vroeger werkte het waarschijnlijk als een waarschuwingssignaal: hallo, je moet de luizen en neten van je lichaam verwijderen! Tegenwoordig hebben we nauwelijks last meer van dat soort parasieten en is het signaal dus overbodig. Jeuk bij bijvoorbeeld eczeem heeft voor zover we weten helemaal geen functie.”

Kan het ook een tic zijn?

“Jeuk niet, krabben wel. Sommige mensen gaan ongemerkt krabben uit gewoonte, bijvoorbeeld als ze gestrest zijn. Het is dan net zoiets als nagelbijten. Door het krabben kan er wel weer echte jeuk ontstaan.”

Is er iets aan jeuk te doen?

“In de meeste gevallen gelukkig wel. Het hangt van de oorzaak af welke behandeling het meest geschikt is. Jeuk bij huidaandoeningen als eczeem en psoriasis kan je bestrijden door de ontsteking in de huid af te remmen met een zalf met bijnierschorshormoon, corticosteroïdenzalf, al dan niet in combinatie met een antihistaminicum. Soms wordt ook  lichttherapie gegeven, maar na afloop daarvan komen de klachten vaak snel terug.

Bij heel ernstige vormen van eczeem en psoriasis worden soms medicijnen gebruikt die de werking van het afweersysteem onderdrukken, oorspronkelijk bedoeld om afstoting van een donororgaan te voorkomen. Dit soort middelen werken vaak heel goed, maar kunnen helaas

serieuze bijwerkingen geven, zoals een verhoogde bloeddruk en nierfalen. Verder helpt psychologische hulp, waarbij patiënten leren omgaan met altijd aanwezige irritatie, vaak goed.”

Zitten er nog nieuwe behandelingen in de pijplijn?

“Sinds een paar jaar zijn er voor mensen met een ernstige vorm van de huidziekte psoriasis nieuwe medicijnen, gemaakt van (fragmenten van) natuurlijke eiwitten. Deze ‘biologicals’ gaan dat deel van afweersysteem te lijf dat de huidproblemen veroorzaakt. Op die manier verminderen ze bestaande ontstekingen en voorkomen ze (deels) nieuwe ontstekingen. Daarmee neemt ook de jeuk af. Omdat de medicijnen heel gericht werken, geven ze minder bijwerkingen dan de transplantatiemiddelen.

Er is onlangs ook een biological tegen eczeem ontwikkeld. Dit middel wordt momenteel in een grote wereldwijde studie onderzocht. Als het daadwerkelijk zo goed werkt als de eerste uitkomsten doen geloven, kan dat een enorme vooruitgang in de behandeling van eczeem gaan betekenen. Maar het duurt nog wel een paar jaar voordat dat op de markt komt.”

In de drogist zijn ook allerlei middeltjes tegen jeuk te koop. Hebben die zin?

” De enige vrij verkrijgbare middelen die – een beetje – werken zijn zalfjes en pilletjes waar een antihistaminicum in zit. Bij lokale, kortdurende klachten, als een muggenbeet, kunnen ze  wat verlichting geven. Maar bij chronische jeuk of jeuk over grote oppervlakten werken ze meestal onvoldoende. Het is schrijnend om te zien dat patiënten daar soms honderden euro’s aan uitgeven. Fabrikanten maken de vreemdste claims. Dat het huideiwit filaggrine van buitenaf wordt ingebracht bijvoorbeeld, of dat de huid van binnenuit wordt hersteld. Allemaal nonsens. Dat soort producten aanschaffen is pure geldverspilling. ”

Hoe zit het met alternatieve middelen?

“Wees daar voorzichtig mee. Er zijn Chinese middeltjes in omloop met hoge doseringen van het hormoon cortisol. Die helpen vaak wel tegen de jeuk, maar kunnen ook schade aan je bijnieren veroorzaken. Baadt het niet dan schaadt het niet, wat vaak van alternatieve geneeswijzen wordt gezegd, gaat dus zeker niet altijd op.

Verder schrijven alternatieve behandelaars nog wel eens een dieet voor tegen jeuk. Je moet dan bijvoorbeeld bepaalde granen, groenten en fruit vermijden. Het effect daarvan is nooit bewezen en je kunt er wel allerlei tekorten door krijgen. Mocht je toch voor een alternatief middel of alternatieve behandeling willen kiezen, bespreek dat dat vooraf met je huisarts of apotheek. En slik of smeer in ieder geval nooit iets waarvan je niet precies weet wat erin zit.”

[Interview 2]

Verpleegkundig onderzoeker en epidemioloog Harmieke van Os ontwikkelde samen met haar collega’s in het UMC Utrecht een richtlijn voor hulpverleners, Omgaan met jeuk.

“Patiënten met huidklachten die ondanks de behandelingen bij de dermatoloog last houden van jeuk komen bij ons speciale jeukspreekuur terecht. Daar geven we uitleg, advies en praktische begeleiding. Eén van de problemen is dat veel patiënten het lastig vinden om hun zalven goed te gebruiken. Hormoonzalven smeren ze te dun, te weinig, te kort of ze bouwen het gebruik ervan niet goed af. We geven ze dan een uitgebreide instructie hoe dat wel moet. De vette ‘bijsmeerzalven’ worden vaak niet goed gebruikt omdat mensen het vervelend vinden dat die zo plakken en glimmen. Gelukkig zijn er tegenwoordig veel verschillende soorten, zodat we patiënten kunnen laten kiezen welke het beste bij hen past.

Een ander onderdeel van de hulp die we bieden is krabbeheersing. We proberen patiënten bewust te maken van hun automatische krabreflex en die te vervangen door ander gewoontegedrag, bijvoorbeeld op je handen gaan zitten of met een stressballetje spelen. Dat klinkt makkelijker dan het is, want vaak krabben mensen zonder dat ze het zelf merken. Ze beschadigen daarmee hun huid, waardoor de jeuk weer verder toeneemt. Zo ontstaat een vicieuze cirkel.

Specifiek voor eczeempatiënten hebben we ook nog een online zelfmanagementprogramma, Leef! Met eczeem. Het bevat informatie, instructiefilmpjes en oefeningen. Omgaan met jeuk is daar een onderdeel van. Via het programma kunnen patiënten ook feedback vragen aan een verpleegkundige. Er is een aparte versie voor ouders van kinderen met ernstig eczeem.

Misschien wel net zo belangrijk als de informatie en de praktische hulp is dat mensen met ernstige jeuk bij ons een luisterend oor vinden. De omgeving heeft namelijk meestal geen idee hoe enorm zwaar het is als je altijd jeuk hebt. Bovendien lopen ze vaak al jaren met hun klachten te tobben als ze bij ons komen. Alleen hun verhaal kunnen doen lucht dan al op.

Overigens is het UMC Utrecht niet het enige ziekenhuis dat een speciaal jeukspreekuur heeft; in veel meer ziekenhuizen werken speciaal opgeleide verpleegkundigen die mensen met chronische jeuk coachen. Vraag ernaar bij uw huisarts of dermatoloog, en laat u zo nodig doorverwijzen. De hulp wordt uit de basisverzekering vergoed.”

Meer informatie: umcutrecht.nl/nl/Ziekenhuis/Ziekte/Krabbeheersingsprogramma

[Interview 3]

Prof. dr. Andrea Evers is hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Leiden. Zij leidt daar de afdeling Gezondheids-, Medische en Neuropsychologie, die onderzoek doet naar jeuk.

“Patiënten zeggen vaak dat chronisch jeuk nog erger is dan chronische pijn. Bij hevige en langdurige jeuk slapen ze slecht en kunnen ze zich amper meer concentreren. Dat heeft invloed op hun relaties, hun sociale leven, hun werk; op alles eigenlijk. Door de uitzichtloosheid kunnen ze wanhopig en depressief worden.

Vaak voelen patiënten zich eenzaam en onbegrepen. In tegenstelling tot pijn wordt jeuk namelijk dikwijls niet serieus genomen. Oók niet in de medische wereld. Hard gezegd: je gaat er niet dood aan.

Wat ook meespeelt, is dat er een groot taboe om het onderwerp hangt. Patiënten schamen zich vaak voor hun niet zo fraaie uiterlijk. Niet in de laatste plaats omdat die de omgeving afschrikt. Mensen denken immers al snel dat patiënten die veel krabben vies zijn of iets engs hebben, en zijn bang dat de uitslag besmettelijk is.

Jeuk zorgt voor onrust en oververmoeidheid. Dat, maar ook andere vormen van stress, kunnen jeuk verder verergeren. Dat betekent echter niet dat jeuk dan alleen maar ‘tussen de oren’ zit, of dat de sensatie niet echt is. Wat er in je hersenen en in de rest van je lichaam gebeurt, is onlosmakelijk met elkaar verbonden. Jeuk beïnvloedt de chemische balans in je hoofd en kan dus ook direct gevolgen hebben voor je stemming. Andersom werkt het net zo.

Het effect van stress bij jeuk is tweeledig. Enerzijds ben je, als je gestrest bent, vaak minder geneigd om je behandeladviezen goed op te volgen. Je hebt bijvoorbeeld niet de moed of de rust om je zalf meerdere keren per dag secuur aan te brengen. Anderzijds beïnvloedt stress de werking van je immuunsysteem. Daardoor kunnen ontstekingsreacties in de huid oplaaien, en kan de jeuk toenemen.

Ook hoe je in het leven staat, heeft invloed op hoe je jeuk ervaart. Mensen die zich overmatig zorgen maken, hebben meer last van jeuk. Hetzelfde geldt voor negatieve verwachtingen over een behandeling. Als je niet gelooft dat die zal helpen, is het kans op een goed resultaat daadwerkelijk kleiner.

De afgelopen jaren hebben we ontdekt dat patiënten met behulp van cognitieve gedragstherapie beter met jeuk kunnen leren omgaan. De jeuk kan er zelfs minder door worden. Het belangrijkste is om de behoefte om te krabben te leren beheersen. Dat combineren we meestal met ontspanningsoefeningen of andere stress-managementtechnieken. In Nederland zijn daar inmiddels op een aantal plaatsen individuele of groepstherapieën en online programma’s voor. In combinatie met de adviezen van de dermatoloog, zoals goed zalven, kunnen die enorme winst opleveren. Helaas zijn (huis)artsen daar nog niet altijd van op de hoogte. Mijn belangrijkste boodschap is dan ook: laat u niet met een kluitje in het riet sturen als u chronisch jeuk heeft. Want met de juiste ondersteuning is er heel veel aan te doen.”

[Kader]

Nu contact, overmorgen jeuk

Jeuk, maar ook roodheid, bultjes, zwellingen of schilfers: het zijn de vervelende en soms ontsierende verschijnselen van een contactallergie. Zo’n 5 procent van de Nederlanders meldt zich er jaarlijks mee bij de huisarts. Daarmee komt het vaker voor dan hooikoorts of astma. En dat aantal stijgt. Niet doordat we steeds gevoeliger worden, maar doordat er steeds meer stoffen bijkomen die een allergische reactie kunnen oproepen. En dat zijn heel gewone dingen; de nieuwste geur wasverzachter, die mooie acrylnagels of de ‘geheime’ toevoegingen die het strijken van overhemden overbodig maken.

In principe kan elk stofje dat de huid binnendringt het afweersysteem zo overdreven heftig laten reageren dat er een allergische reactie ontstaat. Wordt dat stofje als vijand herkend, dan maakt het lichaam afweercellen aan. Deze cellen ‘onthouden’ die stof, zodat het lichaam een volgende keer dat het allergeen opduikt, snel in actie kan komen om hem op te ruimen. Een allergene stof kan op verschillende manieren in het lichaam komen. Via de huid, maar ook via de luchtwegen. Parfum kan bijvoorbeeld elders op het lichaam tot huidklachten leiden, als de geurstof via de slijmvliezen in de bloedbaan komt.

Vaak begint een contactallergische reactie met roodheid en jeuk. Als de oorzaak wordt weggenomen – bijvoorbeeld door oorbellen een paar dagen niet te dragen – verdwijnen de klachten meestal vanzelf. Blijft het contact bestaan, dan kan zich eczeem vormen.

Contactallergie is een vorm van allergie die vertraagd reageert: je merkt er op z’n vroegst pas na 24 tot 48 uur iets van. Die tijd heeft het afweersysteem nodig om de stof te herkennen en tot actie over te gaan.

[Kader]

De meest voorkomende veroorzakers van contactallergie:

  1. Metalen, vooral nikkel (sieraden, gespen, knopen, ritsen, brillen, maar ook chroom in schoenen)
  2. Rubber (ballonnen, werkhandschoenen, regenlaarzen, schoenen, duikbrillen, condooms)
  3. Geurstoffen (in parfums, cosmetica, luchtverfrissers)

[Kader]

Op deze plaatsen komt contactallergie het meest voor:

  1. Handen, omdat die veelvuldig in contact komen met heel veel verschillende stoffen.
  2. Gezicht en de hoofdhuid, omdat de huid daar dun is en we er veel opsmeren.
  3. Voeten, vanwege de verschillende stoffen in schoenen waar mensen allergisch op kunnen reageren (rubber, lijmbestanddelen, chroom in leer etc.).

[Kader]

Jeukziekte

Het klinkt als een nachtmerrie: altijd maar zulke erge jeuk dat je aan niets anders meer kunt denken. Voor mensen met prurigo nodularis – ook wel jeukziekte genoemd – is dat geen nare droom, maar werkelijkheid. Prurigo is een chronische huidaandoening met bulten (vooral op de armen en benen) die ongelofelijk heftig jeuken.

Het begint ermee dat een patiënt jeuk heeft, bijvoorbeeld door een insectenbeet of een allergische reactie, of zomaar spontaan. Als hij dan lang en veelvuldig aan zo’n plek krabt, maakt de huid daar extra bindweefsel aan om het onderliggende weefsel tegen beschadiging te beschermen. Het gevolg: bulten die op hun beurt nog erger jeuken. Patiënten omschrijven de sensatie als ondraaglijk en gekmakend. De behandeling is grotendeels hetzelfde als bij (ernstige) eczeem of psoriasis.

[Kader]

Neem contact op met uw (huis)arts als:

  • de jeuk heel erg is, grote huidoppervlakken beslaat en/of lang aanhoudt;
  • zich naast de jeuk nog andere klachten voordoen, zoals pukkeltjes, koorts, geelzucht of huidontstekingen;
  • de jeuk mogelijk een bijwerking is van medicijnen.

[Kader]

Koele verlichting

Bij hevige jeuk kunnen koude doeken recht uit de vriezer verlichting bieden. De koelte kalmeert de jeuk na enkele minuten. Pak ze wel eerst in een keukenhanddoek. Leg nooit de ijskoude kompressen rechtstreeks op de huid, dan kunnen ze vastvriezen. Geen bevroren doeken bij de hand? Dan werkt bijvoorbeeld een pak diepvriesgroenten ook prima.

Het kan ook helpen om iets verkoelends op de huid te smeren, zoals mentholpoeder of –gel, of een crème met kamfer of zink. Zalf met lidocaïne of pramocaïne verdooft de huid plaatselijk. Deze middelen zijn vrij verkrijgbaar bij drogist en apotheek. Smeer ze alleen op kleine plekjes die kort jeuken, zoals muggenbulten.

[Kader]

Voorkomen is beter dan genezen

Deze preventieve tips hebben volgens dermatoloog Marjolein de Bruin echt zin:

  • Voorkom een droge huid door niet te vaak, niet te lang en niet te heet te douchen. Gebruik bij voorkeur (een klein beetje van) milde huidverzorgende producten.
  • Opgedroogd zweet kan jeuk verergeren. Draag dus vocht doorlatende kleding en neem direct na het sporten een korte, niet te warme douche.
  • Zorg dat de lucht in huis niet te droog wordt, bijvoorbeeld door bakjes water aan de centrale verwarming te hangen.
  • Vermijd contact met stoffen waarop uw huid allergisch of overgevoelig reageert.
  • Knip je nagels. Hoe langer je nagels zijn, hoe erger de huid beschadigt wanneer je krabt. Draag (’s nachts) eventueel katoenen of zijden handschoenen, zodat je niet ongemerkt kunt krabben.
  • Draag comfortabele, ruimvallende kleding van stoffen die prettig aanvoelen op de huid, zoals katoen. Te warme of kriebelende kleding kan jeuk flink verergeren. Kies voor beddengoed ook voor natuurlijke stoffen.
  • Pas op met alcohol. Overmatig alcoholgebruik kan voor een toename van de jeuk zorgen, met name door verwijding van de bloedvaten.

[Kader]

Vet, vetter vetst

Mensen met jeukklachten gebruiken vaak crèmes en lotions om hun huid soepel te houden, maar die producten bestaan voor 80% uit water en drogen de huid alleen maar verder uit. In plaats daarvan doen patiënten er goed aan om voor een vette ‘bijsmeerzalf’ te kiezen, zoals dermatologen dat noemen. Vaseline is de meest bekende (en de goedkoopste). Omdat het niet erg aantrekkelijk is om met een glimmend gezicht vol vaseline naar je werk te gaan, adviseren artsen vaak een ‘aangevette’ crème, zoals cetamacrogrolcrème, waaraan vaseline wordt toegevoegd. Die smeert fijn en trekt goed in. Dergelijke bijsmeerzalven zijn zonder recept te koop bij de apotheek. Een arts kan ook een bijsmeerzalf tegen een droge huid voorschrijven die door de verzekeraar wordt vergoed.

[Quote]

Hoogleraar gezondheidspsychologie Andrea Evers: “Als je praat of leest over jeuk, krijg je meteen de kriebels. Zie je iemand anders krabben, dan is dat nog erger. Waarom jeuk en krabben zo besmettelijk zijn, weten we nog steeds niet precies.”

[Quote]

Dermatoloog Marjolein de Bruin: “Het is een misverstand dat bepaald voedsel of huisstofmijt huidklachten zoals eczeem zou verergeren. Daar is nooit goed bewijs voor gevonden. Speciale diëten of anti-allergiematrassen om jeuk en eczeem te bestrijden hebben dus geen zin.”

[Kader]

De ene krabber is de andere niet

Als je krabt, komt er endorfine in je hersenen vrij. Dat stofje geeft je even een prettig gevoel. Wellicht zijn sommige mensen daar gevoeliger voor dan anderen, en kunnen zij zich daardoor minder goed tegen het krabben verzetten.

[Kader: onderzoek]

Jeukblokkade

Een specifiek stofje in het zenuwstelsel is verantwoordelijk voor het doorgeven van gevoelens van jeuk aan het brein. Wanneer de aanmaak van dit molecuul wordt geblokkeerd, ervaren muizen geen jeuk meer. Dat meldden onderzoekers van het Amerikaanse National Institute of Health twee jaar geleden in het wetenschappelijk tijdschrift Science. Uit het onderzoek bleek verder dat jeuk niet gerelateerd is aan pijn (zoals men vroeger dacht), maar dat het een aparte sensatie is die zit ingebakken in ons zenuwstelsel. De wetenschappers hopen met hun bevindingen een eerste stap te kunnen zetten naar het ontwikkelen van specifieke medicijnen tegen jeuk.

[Kader]

Favoriete krabplek: de enkel

Als je jeuk hebt, is krabben aan je enkel het lekkerst. Zelfs nog prettiger dan krabben op de rug. Dat ontdekten onderzoekers van het Amerikaanse Wake Forest Baptist Medical Center in North-Carolina. Bij achttien gezonde volwassen wreven ze de rug, onderarm en enkel in met een plant die ontzettende jeuk veroorzaakte. Vervolgens moesten de deelnemers zowel de jeuk als de verlichting van het krabben een cijfer geven. Zowel de jeuk als de verlichting waren beduidend hoger bij de rug en enkel dan bij de onderarm. Alleen bij de enkel bleef het krabben goed voelen, zelfs wanneer de jeuk minder werd.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: