ALS JE BREIN JE BEDRIEGT

15 Apr

Gepubliceerd in Radar+, voorjaar 2016. 

Wat we zien is waar, en logisch denken gaat ons prima af. Toch? Mooi niet dus. Want alles wat ons brein registreert of onthoudt, is door ervaringen en verwachtingen gekleurd. Als de hersenen uit balans raken, gaat het soms helemaal mis. 5 deskundigen vertellen.

Sociaal psycholoog Suzanne Weusten is trainer, adviseur, publicist en directeur van De Denkacademie. Voor de Volkskrant schreef ze een serie columns over denkfouten, die zijn gebundeld in het boek Hoe we onszelf voor de gek houden.

“Wie denkt, maakt onvermijdelijk fouten. Dat gaat meestal onbewust. Met stip op één: losse gebeurtenissen aan elkaar rijgen zodat er een mooi verhaal uitkomt. Als meisje van zes maakte ik al boekjes en kranten. En kijk, dat doe ik nu nog steeds. Het is de rode draad van mijn leven waar ik alle gebeurtenissen zorgvuldig heb ingepast. Toevalligheden en betekenisloze stukjes filtert mijn brein eruit. Zo lijkt het alsof ik de regisseur van mijn leven ben en de omstandigheden naar mijn hand heb gezet.

Grip op de zaak willen hebben is sowieso een belangrijke motivator voor denkfouten. Wij mensen houden niet van onzekerheid. Dat geeft ons een ongemakkelijk gevoel, brengt ons aan het twijfelen. En dus doen onze hersenen er alles aan om van de chaotische, onvoorspelbare wereld om ons heen een logisch geheel te maken. Om dat voor elkaar te krijgen, zien we alleen wat we willen zien. Zoeken we naar informatie die onze persoonlijke mening bevestigt. Overschatten we ons eigen kunnen. En geloven we dat als iemand één positieve eigenschap heeft, hij of zij in alle opzichten een fijn mens is.

Op zich helemaal niet erg – de vooringenomenheid van ons brein maakt de complexe omgeving overzichtelijk, en voorkomt dat we vastlopen in eindeloze twijfels. Bovendien streelt het ons ego te denken dat we gelijk hebben en dat we goed zijn. Het gevaar schuilt hem er vooral in dat denkfouten maatschappelijke keuzes gaan bepalen. Jezelf een beetje voor de gek houden is tot daaraan toe, ministers en directeuren die zich door hun denkfouten laten leiden is natuurlijk andere koek. Daarom pleit ik voor het stellen van meer kritische vragen, aan onszelf en aan elkaar. Op die manier houden we ons brein het beste bij de les.”

Psychiater dr. Rikus Knegtering is gespecialiseerd in psychose. Hij werkt als behandelaar, opleider en hoofd research bij Lentis, een organisatie voor geestelijke gezondheidszorg in Noord-Nederland.

“Het brein is een ongelofelijk complexe fabriek met wel 80 miljard cellen, die intensief samenwerken om alle informatie die gedurende de dag binnenkomt op een goede manier te verwerken. Soms gaat daarbij wat fout. De hersenen weten dan niet meer hoe ze bepaalde waarnemingen de juiste betekenis moet geven. Zo kan het bijvoorbeeld gebeuren dat een gedachte foutief het label ‘stem van buiten’ krijgt opgeplakt. In het hoofd van de patiënt klinkt dan daadwerkelijk een stem, alsof iemand tegen hem praat, terwijl het feitelijk zijn eigen denkbeelden zijn. Een hallucinatie noemen we dat, één van de symptomen van een psychose. Een ander is wanen, oftewel: vertekende denkbeelden. Dat je afgeluisterd of achtervolgd wordt bijvoorbeeld. Ook die zijn het gevolg van een verkeerde interpretatie van informatie.

3,5 procent van alle Nederlanders krijgt in zijn of haar leven te maken met psychotische ervaringen, zoals verwardheid of dingen horen, zien of ruiken die er niet zijn. Bij 1 procent – zo’n 130.000 mensen – zijn de klachten langdurig en zo serieus dat hun dagelijkse leven eronder lijdt. We spreken dan van schizofrenie.

Een psychose heeft bijna nooit één oorzaak, het is meestal een combinatie van erfelijke aanleg en omgevingsfactoren die de samenwerking van hersencellen verstoren. Drugsgebruik kan een trigger zijn, maar ook een trauma door misbruik, mishandeling of pesten. Gelukkig is er in veel gevallen iets aan een psychose te doen. Met de juiste behandeling komt een op de vijf patiënten helemaal van de problemen af. Van de rest houdt grofweg de helft af en toe klachten, waar ze goed mee kunnen leren omgaan. Een kleine 30 procent van de schizofreniepatiënten heeft langdurig zorg nodig. Overigens is het een groot misverstand dat mensen met een psychose gevaarlijk zijn, dat is zelden het geval. Integendeel, door hun kwetsbaarheid zijn ze juist vaak zelf het slachtoffer van uitbuiting en geweld.

Marcel Kalisvaart, in 2003 (op zijn 20ste) en in 2012 uitgeroepen tot beste illusionist ter wereld, trad afgelopen jaar in elf landen op met zijn magische shows.

“Zonder misleiding geen illusies. Je kunt rustig stellen dat ik mijn brood verdien met breinbedrog. Of beter gezegd: met mensen doen geloven dan ze iets anders zien dan wat er daadwerkelijk is. Het draait allemaal om focus en afleiding; de hersenen zijn niet goed in staat om zich op verschillende dingen tegelijk te concentreren. Daar maken we als illusionisten dankbaar gebruik van. En ook van verwachtingen – het brein vult onbewust alvast in wat er vermoedelijk gaat gebeuren. Als je dat als goochelaar weet, kun je erop anticiperen.

Met behulp van onder andere belichting, geluid, kleur en beweging scheppen we een schijnwereld die voor het brein juist logisch voelt. Als toeschouwer krijg je dan twee tegenstrijdige boodschappen: rationeel weet je dat iets niet kan, maar je ziet het toch. Dat kan soms beangstigend zijn; na een televisieoptreden in Italië kreeg ik op Facebook reacties dat mijn show het werk van de duivel was. Gelukkig vinden de meeste mensen het vooral leuk om even aan de werkelijkheid te ontsnappen.

Sinds mijn 17e verdien ik mijn brood met goochelen. Om dat te kunnen, heb ik me onder andere goed in de psychologie verdiept. Ik verslind boeken over hoe het bewustzijn werkt, en hoe makkelijk mensen beïnvloedbaar zijn. Al die kennis gebruik ik voor het creëren van de ultieme illusie. Een truc die vaak veel indruk maakt, is die waarin ik in bed een laken over mijn hoofd trek. Als het laken een halve seconde later wordt teruggeslagen, lig niet ik, maar mijn mooie assistente daar. Ik heb die illusie een keer live bij De wereld draait door gedaan, terwijl Matthijs van Nieuwkerk er met zijn neus bovenop zat. Hij viel bijna van zijn stoel. Nee, ik verklap echt niet hoe het werkt. Dat is het geheim van de illusionist.

Psycholoog en filosoof prof. dr. Douwe Draaisma is hoogleraar geschiedenis van de psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en schrijver van onder andere Het vergeetboek en De heimweefabriek – Geheugen, tijd en ouderdom.

“Als een broer en zus zich dezelfde gebeurtenis totaal verschillend herinneren, denken ze al snel van elkaar dat de ander een slecht geheugen heeft. Onterecht, want hoogstwaarschijnlijk hebben ze het evenement op het moment zelf al op een verschillende manier in hun brein vastgelegd. Dat heeft ermee te maken dat ieder mens door een eigen filter naar de wereld kijkt. Bijvoorbeeld je leeftijd, eerdere ervaringen en verwachtingen kleuren hoe een herinnering wordt opgeslagen.

Anders dan je misschien zou vermoeden, zijn herinneringen niet statisch. Sterker nog, iedere keer dat je ze oproept, pas je ze aan. Onze standpunten van nu bepalen namelijk onze herinneringen van vroeger. Krijg je bijvoorbeeld kinderen, dan veranderen de herinneringen aan je eigen jeugd. Stel, je vond je ouders vroeger heel autoritair. Maar als je zelf duidelijke regels voor je kinderen gaat stellen, lijkt je eigen opvoeding opeens een stuk minder streng. Terugkijkend herinner je je ouders dan opeens als ‘tamelijk makkelijk’. Zo kunnen herinneringen in de loop van de tijd daadwerkelijk een andere invulling krijgen.

Je geheugen kan je trouwens aardig bedriegen. In 1986 ontplofte de spaceshuttle Challenger. Ik zie me nog met mijn dochtertje voor de tv zitten, het ruimteveer als wit vuurwerk tegen een helderblauwe hemel. Tot mijn vrouw een keer zei dat we in 1986 nog een zwart-wittelevisie hadden. Die verkeerde voorstelling in mijn hoofd kon ontstaan omdat wij mensen een slecht geheugen hebben voor de herkomst van dingen. Later heb ik natuurlijk kleurenbeelden van de ontploffing gezien en die hebben mijn hersenen in mijn herinnering van het tv-beeld geplakt. Zo ontstond een – voor mij heel realistische – nieuwe herinnering. Waarmee ik maar wil zeggen dat het verstandig is om je herinneringen soms met een korreltje zout te nemen.

Internist-geriater dr. Sophia de Rooij is hoogleraar en afdelingshoofd Ouderengeneeskunde-Geriatrie in het Universitair Medisch Centrum Groningen:

“‘Het leek wel of hij ineens dement was geworden.’ Dat is wat ik vaak van naasten hoor. Hun familielid is opgenomen met bijvoorbeeld een gebroken heup of een longontsteking, en in het ziekenhuis raakt hij van het ene op het andere moment heel erg in de war. Hij wordt achterdochtig, slaapt overdag, herkent mensen niet meer of ziet dingen die er niet zijn. Een delier heet dat. Jaarlijks krijgen tussen de 75.000 en 100.000 patiënten daar rond een ziekenhuisopname last van.

Bij een delier raken de hersenen door lichamelijke problemen in de stress. Ze zijn dan tijdelijk niet in staat om alle prikkels die ze binnenkrijgen te verwerken tot een samenhangend beeld. Vaak is de oorzaak een infectie, maar bijvoorbeeld ook een operatie, een medicijnvergiftiging of ondervoeding kan een delier teweegbrengen. Zie het als een kettingbotsing: ergens in het lichaam gaat er iets fout, waardoor er ook op andere plekken – in dit geval in de hersenen – een onbalans in bepaalde stofjes ontstaat. Met een acute verwardheidstoestand tot gevolg.

Een delier is op zichzelf dus geen ziekte, maar een uiting van een achterliggend probleem: een alarmbel dat er elders iets mis is, of een waarschuwingssignaal voor naderend onheil. De helft van de mensen die een delier heeft doorgemaakt, overlijdt binnen drie maanden. Omdat hun algemene gezondheidstoestand al niet goed was, of omdat ze moeilijker herstellen. Door de verwardheid willen ze bijvoorbeeld niet meer eten, genezen ze slechter van een operatie of vallen ze eerder.

Patiënten zijn zich zelf vaak niet bewust zijn van hun veranderde gedrag. Twijfel je als naaste of het goed gaat, trek dan vooral tijdig aan de bel. Acute dementie bestaat namelijk niet, en met alcohol heeft het delier vrijwel nooit te maken.”

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: