WAT DOEN WE MET DE DOOD?

8 Mrt

RA05_74TM77_EXPERTS DOOD jpeg

Gepubliceerd in Radar+, winter 2016.

Rondom de dood formuleren mensen wat ze belangrijk vinden in het leven. Vijf mensen die professioneel met de dood bezig zijn, vertellen. Over afscheid nemen, rituelen, troost en doorgaan. 

Antropoloog Eric Venbrux, hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen, onderzoekt hoe mensen in uiteenlopende culturen en religies omgaan met de dood.

“De meeste van ons blijken zonder rituelen geen afscheid van een dierbare te kunnen nemen. Die markeren de overgang van de ene fase naar de andere, en helpen je in het reine te komen met het idee van sterfelijkheid. Van je dierbare én van jezelf. Rondom de dood formuleren we wat we belangrijk vinden in het leven.
Hoe mensen rouwrituelen invullen, zegt veel over de cultuur van een land. Tot in de jaren ’60 kregen de meeste Nederlanders een katholieke of protestante begrafenis, met een priester of pastoor die bad en preekte. Het draaide vooral om het geloof, niet om degene die in de kist lag. Veel ruimte om zelf invulling aan het afscheid te geven, was er niet.
Tegenwoordig zijn de mogelijkheden juist eindeloos. In plaats van tradities te volgen, husselen we allerlei symbolen en rituelen door elkaar en geven er een nieuwe betekenis aan. ‘Rituele bricolage’ noemen we dat. Zo kun je een uitvaart krijgen met katholieke spreuken, Boeddhabeeldjes en cafémuziek. Soms kijken we daarbij ook af van anderen, vooral van bekende Nederlanders. De laatste jaren worden er bijvoorbeeld vaak ballonnen opgelaten, of wordt er geklapt voor de overledene. Dat hebben we overgenomen van publieke rouwspektakels als van Pim Fortuyn en André Hazes.
Gaandeweg is de focus ook meer op de nabestaanden komen te liggen. Vroeger wilden we vooral de overledene op een goede manier naar een andere wereld begeleiden, nu is de verwerking van het verdriet van de achterblijvers minstens zo belangrijk. Het toenemende aantal monumentjes voor kinderen die voor of rond de geboorte zijn gestorven, past in die trend.
Verder heeft de opkomst van internet tot nieuwe rituelen geleid. Er zijn tal van persoonlijke herdenkingssites en -fora. En Facebook kent speciale memorialpagina’s, als digitaal monument voor overleden vrienden. Zo kan de online identiteit doorleven terwijl het lichaam er allang mee is gestopt.”

Sinds 2012 runt Elise Alders samen met Martine Klumper Hart & Ziel Uitvaarten in Haarlem.

“Vijf jaar geleden had ik weinig met de dood. Maar na jaren in de zakelijke dienstverlening te hebben gewerkt, wist ik wel dat ik iets anders wilde. Menselijker werk, waarmee ik iets kon bijdragen. Toen iemand uit de verzekeringsbranche me zei dat de uitvaartbranche meer mensen zou kunnen gebruiken die niet gaan voor het geld, maar voor wat goed is, was het zaadje geplant.
Martine en ik gebruiken geen standaarddraaiboeken of -formats. Ieder mens leeft immers zijn eigen leven, maakt zijn eigen keuzes, heeft zijn eigen dromen. Dat vertalen we door in een zo persoonlijk mogelijk afscheid. Soms blijkt het voor nabestaanden trouwens best lastig om dichtbij zichzelf te blijven; het oordeel van de buitenwereld speelt óók bij het vormgeven van een uitvaart een grote rol.
De invulling van het afscheid wordt steeds vrijer. Zo komt het bijvoorbeeld vaker voor dat een kist wordt beschilderd of beschreven. Of dat families helemaal afzien van een kist, en ervoor kiezen om de overledene in een doek te wikkelen. Ceremonies vinden niet meer per se in een aula plaats, maar ook thuis, in de kroeg of een clubhuis.
Het leukst vind ik het om een uitvaart echt ‘eigen’ maken. Bijvoorbeeld toen we het geluid van spinnende banden lieten horen, precies op het moment dat de kist van een motorclublid in het graf daalde. De begraafplaats was niet zo blij met de herrie. Maar als ik vooraf toestemming had gevraagd, waren ze vast niet akkoord gegaan.
Je zou misschien denken dat het zwaar is om altijd met de dood bezig te zijn. Integendeel, door dit werk sta ik bewuster in het leven, en realiseer ik me iedere dag dat ik er iets van moet maken. Wat ik niet had verwacht, is de dankbaarheid van families. Die raakt me iedere keer weer. Na een ceremonie gaan we zelden weg zonder een zoen.”

Duurzaam ondernemer Roy van Boekel is mede-initiatiefnemer en directeur van Natuurbegraven Nederland, dat drie natuurbegraafplaatsen heeft. Meer locaties zijn in ontwikkeling.

“Begraafplaatsen in een natuurlijke omgeving waren er al langer. Maar begraven middenin de natuur kan in Nederland pas een paar jaar. Het verschil zit hem erin dat natuurbegraafplaatsen de belangen van mensen én natuur dienen. We beheren ze namelijk als een natuurgebied. Zo is de diversiteit aan planten en dieren op onze eerste natuurbegraafplaats, Heidepol in Arnhem, sinds de start in 2012 met 236 procent toegenomen.
We geloven in de troostende werking van de natuur, en willen dat mensen hun laatste rustplaats kunnen vinden op een plek die steun en kracht uitstraalt. Dat kan onder een oude, statige boom zijn, aan de bosrand of juist in het open veld. Met een natuurgraf draag je bovendien bij aan de natuurontwikkeling en –behoud in Nederland. Op die manier gaan dood en leven naadloos in elkaar over.
Als we een graf maken, laten we de bovenste begroeide laag grond zoveel mogelijk in tact. Begraven kan in een kist van natuurlijke materialen of een wade. Voor as hebben we urnengraven. Desgewenst markeren we een graf met een gedenkteken in de vorm van een gegraveerde boomschijf. Bij het organiseren van het afscheid is alles mogelijk, van live muziek tot picknick, zolang de natuur maar wordt gerespecteerd.
De kosten variëren, afhankelijk van de plek. Een urnengraf is 2000 euro, een natuurgraf tussen de 3250 en 4500 euro. Met dat eenmalige bedrag koop je de grafrechten voor eeuwig af en heb je de garantie dat het nooit wordt geruimd.
Maximaal 10 procent van onze – overigens vrij toegankelijke – natuurbegraafplaatsen zijn voor begraven bedoeld. Is het maximum aantal bereikt, dan dragen we het gebied over aan onze partner, Natuurmomenten. Zo garanderen we dat het voor altijd behouden blijft, en ook toekomstige generaties van de natuur kunnen blijven genieten.”
Voor meer informatie, kijk op www. natuurbegravennederland.nl.

Antropologe Meike Heessels, onderzoeker Lokale dienstverlening vanuit klantperspectief aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, deed promotieonderzoek naar asbestemming.

“De afgelopen jaren zijn we in Nederland steeds minder kerkelijk geworden. Dat laat zijn sporen na in hoe we omgaan met de dood. Bijvoorbeeld in het feit dat steeds meer mensen zich laten cremeren. Werd in 1950 nog maar 2 procent van de overledenen gecremeerd, in 1980 was dat al 35 procent. Daarna heeft die stijging verder doorgezet, tot 63,4 procent in 2015.
Voor mijn promotieonderzoek heb ik zes maanden in verschillende crematoria gewerkt, en vijftig nabestaanden geïnterviewd over wat zij met de as van hun dierbaren deden. Opvallend vond ik dat ook mensen die zichzelf niet of nauwelijks religieus noemen veel betekenis aan de as van de gestorvene toekennen. Ze koesteren de urnen, omschrijven het aanraken ervan als rustgevend, troostend of opbeurend. As is voor hen niet simpelweg stof, maar vertegenwoordigt letterlijk de dode, als een soort relikwie.
Pas sinds 1991 mag je als nabestaande as mee naar huis nemen, en pas sinds 1998 is verstrooien buiten het crematoriumterrein toegestaan. Dat betekent dat er nog weinig tradities zijn; er wordt veel geïmproviseerd. Voor nabestaanden blijkt het vooral belangrijk iets met de as te doen waar de overledene volgens hen blij mee zou zijn geweest. Uitstrooien, verwerken in juwelen of in een tatoeage, de as wegschieten in een vuurpijl, door een plant laten opnemen – ‘reïncarneren’ als boom – of gedurende tien jaar druppelsgewijs laten uitspoelen in de tuinvijver; je kunt het zo gek niet verzinnen, of het kan.
Het meest indrukwekkend vond ik, zeker nu ik zelf kinderen heb, toen ik met een stoere schipper meeging om de as van meerdere mensen anoniem op zee te verstrooien. Stonden we daar met z’n tweeën op het dek zakken te legen. De kleinste zakjes bewaarden we tot het laatst. Dat bleken kindjes en doodgeboren baby’s te zijn. Met hun as verstrooide de schipper – ongevraagd – ook bloemen. Zo creëerde hij zijn eigen eerbetoon voor hen.”

Leerkracht en orthopedagoog Mary Mijnlieff is gespecialiseerd in rouw- en verliesbegeleiding voor kinderen.

“Het is een misvatting dat je met jonge kinderen niet over de dood kunt praten. Integendeel, het beste advies dat ik kan geven, is om dat juist wel te doen. Begin er zo vroeg mogelijk mee – vanaf 2,5 of 3 jaar – en bij voorkeur op een moment dat er niets aan de hand is. Leg uit dat ‘dood’ betekent dat het lichaam stuk is en niet meer gemaakt kan worden. Ga daarna eens samen naar een begraafplaats en vertel wat daar gebeurt. Laat het onderwerp regelmatig terugkomen. Op die manier maak je de dood minder eng.
Wat je zeker niet moet doen, is tegen kleine kinderen zeggen dat iemand ‘voor altijd is gaan slapen’. De kans is groot dat ze dan zelf niet meer naar bed durven. Pas ook op met uitspraken als ‘hij is naar een andere plek gegaan’. Kleuters kunnen niets met het concept van eindigheid; voor hen betekent ‘weggaan’ dat je weer terug kunt komen. Ook dat kan beangstigend zijn.
Bij basisschoolkinderen is het belangrijk te benadrukken dat zij op geen enkele manier schuld hebben aan de dood van een naaste. Anders bestaat het risico dat een kind bijvoorbeeld gaat denken dat als hij maar liever was geweest, oma niet was gestorven.
Iedere ouder wil zijn kinderen pijn besparen. Daarom hebben we de neiging om de waarheid over de dood af te zwakken, of te verdoezelen. Helaas zit je een kind daarmee eerder dwars dan dat je het helpt. Het zorgt ervoor dat het niet goed afscheid kan nemen, en verstoort het rouwproces. Vandaar ook dat ik mensen aanraad om kinderen – ongeacht hun leeftijd – zo mogelijk altijd mee te nemen naar een begrafenis of crematie, en ze te laten kijken als iemand opgebaard ligt. Mits je het vooraf goed voorbereidt op wat het gaat ervaren, geef je een kind daarmee de beste kans om met het verlies in het reine te komen.”

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: